https://megaline.uz/ ru Megaline.uz DataLife Engine https://megaline.uz/index.php?newsid=173 https://megaline.uz/index.php?newsid=173 Adabiy til – ádebiy til
o‘zbek xalq shevalari – ózbek xalıq dialektleri
turkiy tillar – túrkiy tiller
yozma adabiy til – jazba ádebiy til
yozma adabiy nutq – jazba ádebiy sóylew
og‘zaki adabiy nutq – awızeki ádebiy sóylew
tillar o‘rtasidagi munosabatlar – tiller ortasındaǵı qarım-qatnas
jahon tillari – dúnya tilleri
milliy til – milliy til
davlat tili – mámleketlik til
davlat tili maqomi – mámleketlik til biyligi


Leksikologiya – leksikologiya
leksika – leksika
so‘z ma‘nosi – so‘z mánisi
bir ma‘noli so‘z – bir mánili sóz
ko‘p ma‘noli so‘z – kóp mánili sóz
so‘zning ko’p ma‘noliligi – sózdiń kóp mánililigi
so‘zning bosh ma‘nosi – sózdiń tuwra mánisi
ko‘chma ma’no – tuwra máni
umumlashgan ma’no– ulıwmalıq máni
qo‘shimcha ma’no – awısqan máni
asosiy (neytral) ma’no – tiykarǵı máni
o‘z ma‘nosi – tuwra máni
ko‘chma ma’no (so‘zning ko‘chma ma‘nosi) – awıspalı máni
luǵaviy ma’no – leksikalıq máni
juft – jubaylas
atama – atama túsinik
kasb bildiruvchi so‘zlar – kásiplik (professionallıq) sózler
so‘z tarkibi – sózdiń qurılısı
o‘zak – túbir (túbir sóz)
so‘z o‘zak -negizi (asosi) – sóz tiykarı
o‘zakdosh so‘zlar – túbirles sózler
tasviriy so‘zlar – kórkem shıǵarmalar
tub so‘z – tiykar so’z
yasama so‘z – dórendi so’z
so‘z yasash usullari – sóz jasaw usılları
so‘z qo‘shish usuli – sóz qosılıw usılı
sodda so‘z – dara sóz
qo‘shma so‘z – qospa sóz
juft so‘zlar – jup sózler
takroriy so‘z – tákirar sóz
qisqartma so‘zlar – qısqarǵan sózler
qo‘shib yoziladigan qo‘shma so‘zlar – birikken qospa sózler
ajratib yoziladigam qo‘shma so‘zlar – birikpegen qospa sózler termin,
atama – termin
leksik qatlam (lug’at qatlami) – leksikalıq quram (sózlik quram)
so‘z boyligi – sóz baylıǵı
leksikaning boyish manbalari – leksikanıń bayıw deregi
umumxalq ishlatiladigan adabiy so‘zlar – ulıwma ádebiy sózler
internatsional so‘zlar – internacionallıq sózler
boshqa tillardan o‘zlashtirilgan so‘zlar – basqa tillerden ózlestirilgen sózler
arab-fors so‘zlari – arab-parsı sózleri
rus tilidan kirgan so‘zlar – rus tilinen kirgen sózler
rus tili orqali kirgan so‘zlar – rus tili arqalı kirgen sózler
eskirib qolgan so‘zlar – gónergen sózler
shevaga xos so‘zlar – dialektlik sózler
ishlatilish doirasi cheklangan so‘zlar – qollanılıw órisi sheklengen sózler
yangi paydo bo‘lgan so‘zlar – jańa payda bolǵan sózler
neologizmler – neologizmler
stilistik chegaralangan so‘zlar – stilistikalıq shegaralanǵan sózler
uslubiy neytral so‘zlar – bir stil ushın biytárep sózler
ibora – turaqlı sóz
so‘z yasash – sóz jasalıw
sinonimiya – sinonimiya
sinonimlar (ma’nodosh so‘zlar) – sinonimler
leksik sinonimlar – leksikalıq sinonimler
antonimlar (zid ma‘noli so‘zlar) – antonimler
omonimlar (shakldosh so‘zlar) – omonimler
paronimlar – paronimler
ibora – frazeologiya
frazeologik birliklar – frazeologiyalıq birlikler
frazeologizm, ibora – frazeologizm (turaqlı sóz dizbegi)
frazeologik sinonimlar – frazeologiyalıq sinonimler
morfologik me’yor – morfologiyalıq norma

Imlo – imla
orfografiya – orfografiya
yozuv – jazıw
grafika – grafika
alifbe – álipbe
bosh harf – bas hárip
tutuq belgisi – apostrof
ko‘chish belgisi – ko’shıw belgisi
harf – hárip
husnixat – durıs jazılıw, taza jazıw
so‘zning imlosi – sózdiń imlası
orfogramma – orfogramma
imlo qoidalari – imla qaǵıydaları
so‘zning yozilishi – sózdiń jazılıwı
bo‘g‘in ko‘chirish – buwınlardı ótkermelew
qo‘sh unli harflar – qos dawıslı háripler
qator kelgan bir xil undosh harflar – qatara kelgen bir túr dawıssız hárip
singarmonizm qonuni – únleslik nızamı


Fonetika – fonetika
orfoepiya – orfoepiya
tovush – ses
nutq tovushlari – til sesleri
shovqin – ún; shawqım
un, ovoz, tovush – dawıs
unli – dawıslı
undosh – dawıssız
jarangli – únli
jarangsiz – únsiz
unli tovush – dawıslı ses
undosh tovush – dawıssız ses
jarangli undosh tovush – únli dawıssız ses
jarangsiz undosh tovush – únsiz dawıssız ses
lab undosh tovushi – erinlik dawıssız ses
til undosh tovushi – til dawıssız sesleri
(ochiq unli) – ashıq dawıslı
(yopiq unli) – qısıq dawıslı
(yo‘ǵon undosh tovush) – juwan dawıssız ses
(ingichka undosh tovush) – jińishke dawıssız ses
(yo‘ǵon (qattiq) unli tovushlar) – juwan dawıslı sesler
(ingichka (yumshoq) unli tovushlar) – jińishke dawıslı sesler
cho‘ziq unli tovush – sozılınqı dawıslı
nutq a‘zolari – sóylew aǵzaları
til orqa – til artı
til oldi – til aldı
til o‘rta – til ortası
chuqur til orqa – til artı
lablanmagan – eziwlik
lablangan – erinlik
lablangan unli tovushlar – erinlik dawıslı sesler
lablanmagan unli tovushlar – eziwlik dawıslı sesler
qo‘sh undosh tovush – birgelkili dawıssız ses
kuchli (bosh) urǵu – kúshli pát
keyingi ta‘sir – keyinli tásir
aytilishi – aytılıw (orfoepiya)
tovush almashinishi – dawıs almasıwı
tovush singarmoniyasi – ses únlesligi
urg‘u – pát
so‘z urǵusi – sóz páti
urg‘uli bo‘g‘in – pátli buwın
urǵusiz bo‘g‘in – pátsiz buwın
mantiqiy urǵu – logikalıq pát
bo‘g‘in – buwın
ochiq bo‘g‘in – ashıq buwın
yopiq bo‘g‘in – tuyıq buwın
(ikki tomonlama yopiq bo‘g‘in – qamaw buwın
bo‘g‘inga ajratish – buwınǵa bóliw
bo‘g‘in singarmonizmi – buwın únlesligi

Qo‘shimcha – qosımta
shakl – forma
so‘z yasovchi qo‘shimcha – sóz jasawshı qosımta
unumli – ónimli
unumsiz – ónimsiz
so‘z o‘zgartiruvchi qo‘shimchalar – sóz túrlewshi qosımtalar
so‘z o‘zgartiruvchi qo‘shimchalar – sóz ózgertiwshi qosımtalar
shakl hosil qiluvchi qo‘shimchalar – forma jasawshı qosımtalar
shaxs-son qo‘shimchasi – betlik qosımta
grammatik sinonimlar – grammatikalıq sinonimler
morfologik sinonimlar – morfologiyalıq sinonimler
(yo‘ǵon qo‘shimcha) – juwan qosımta
(ingichka qo‘shimcha) – jińishke qosımta
(yo‘ǵon aytilgan so‘zlar) – juwan aytılǵan sózler
(ingichka aytilgan so‘zlar) – jińishke aytılǵan sózler

Grammatika – grammatika Morfologiya – morfologiya
So‘z turkumlari – sóz shaqapları

mustaqil so‘zlar – mánili sózler
yordamchi so‘zlar – kómekshi sózler

Otlar – atlıq sózler
shaxs bildiruvchi otlar – adam mánisindegi atlıq; adam atları
kasb bildiruvchi otlar – kásip atları
o‘rin bildiruvchi otlar – orın atları
konkret otlar – anıq mánili atlıq
mavhum otlar – abstrakt mánili atlıq
turdosh otlar – ǵalabalıq atlıqlar
atoqli otlar – menshikli atlıqlar
atoqli qo‘shma otlar – menshikli qospa atlıq
ko‘p ma‘noli otlar – kóp mánili atlıqlar
sinonim otlar – sinonim atlıqlar
otlarning qarashlilik shakli – atlıqlardıń tiyislilik forması
otlarning o‘rin shakli – atlıqlardıń orın forması
kichraytirish va erkalash otlari – kishireytiwshi mánili atlıq
kelishik – seplik
turlanish – sepleniw
bosh kelishik – ataw sepligi
qaratqich kelishigi – iyelik sepligi
tushum kelishigi – tabıs sepligi
jo‘nalish kelishigi – barıs sepligi
o‘rin -payt kelishigi – orın sepligi
chiqish kelishigi – shıǵıs sepligi
egalik qo‘shimchalari – tartım qosımtaları (jalǵaw)
kelishik qo‘shimchalari – seplik qosımtalar
sodda turlanish – jay seplew
egalik qo‘shimchali turlanish – tartımlı seplew
jay sepleniw tartımlı sepleniw
ko‘plik qo‘shimchasi – kóplik qosımtalar (jalǵaw)
birlik – birlik san
ko‘plik – kóplik san
otning shaxs-son qo‘shimchalari bilan o‘zgarishi – atlıqtıń betleniwi
otlarning egalik qo‘shimchalari bilan o‘zgarishi – atlıqtıń tartımlanıwı
sodda otlar – jay atlıq
qo‘shma otlar – qospa atlıq
juft otlar – jup atlıq
takroriy otlar – tákirar atlıq
qisqartma otlar – qısqarǵan atlıqlar
qo‘shib yoziladigan otlar – birikken atlıqlar
ajratib yoziladigan otlar – birikpegen atlıqlar
otlashgan so‘zlar – atawısh sózler
otlarning uslubiy qo‘llanishi – atlıqtiń stillik qollanılıwı

Sifat - kelbetlik
Sifatlar – kelbetlikler
sifat darajalari – kelbetlik dárejeleri
oddiy daraja – jay dáreje
qiyosiy daraja – salıstırıw dáreje
orttirma daraja – arttırıw dáreje
ozaytirma daraja – páseytiw dárejesi
otlashgan sifatlar – atlıqlasǵan kelbetlikler
tub sifat – tiykar kelbetlik
yasama sifat – dórendi kelbetlik
sodda sifat – jay kelbetlik
qo‘shma sifat – qospa kelbetlik
juft sifatlar – jup kelbetlikler
takroriy sifatlar – tákirar kelbetlikler
qo‘shib yoziladigan sifatlar – birikken kelbetlikler
ajratib yoziladigan sifatlar – birikpegen kelbetlikler

Son – sanlıq
raqam – san
arab raqami – arab sanı
rim raqami – rim sanı
miqdor son – esaplıq san
sanoq son – sanaq san
jamlovchi son – jıynaqlaw san
taqsim son – toplaw san
chama son – shamalıq san
kasr son – bólshek san
tartib son – qatarlıq san
hisob so‘zlari – ólshew birlikleri
tub son – dara sanlıq
sodda son – jay sanlıq
qo‘shma son – qospa sanlıq
juft sonlar – jup sanlıq

Olmosh – almasıq
kishilik olmoshi – betlik almasıǵı
o‘zlik olmoshi – ózlik almasıǵı
ko‘rsatish olmoshi – siltew almasıǵı
so‘roq olmoshi – soraw almasıǵı
belgilash olmoshi – belgilew almasıǵı
(jamlov olmoshi) – jámlew almasıǵı
gumon olmoshi – belgisizlik almasıǵı
bo‘lishsizlik olmoshi – bolımsızlıq almasıǵı
sodda olmosh – jay almasıq
qo‘shma olmosh – qospa almasıq
juft olmosh – jup almasıq
takroriy olmosh – tákirar almasıq

Fe’l – feyil sózler
fe’l zamonlari – feyildiń máhálleri
o‘tgan zamon – ótken máhál
uzoq o‘tgan zamon fe’llari – burın bolıp ótken máhál feyilleri
hozirgi zamon – házirgi máhál
aniq o‘tgan zamon – anıq ótken máhál
yaqin o‘tgan zamon – jaqın ótken máhál
uzoq o‘tgan zamon – burınǵi ótken máhál
aniq hozirgi zamon – anıq házirgi máhál
hozirgi-kelasi zamon – házirgi keler máhál
hozirgi zamon davom fe’li – dawamlı házirgi máhál
kelasi zamon – keler máhál
(aniq kelasi zamon) – anıq keler máhál
kelasi zamon gumon fe’li – boljawlı keler máhál
kelasi zamon maqsad fe’li – niyetli keler máhál
shaxs(shaxs-son) – bet
shaxs-son qo‘shimchalari bilan qo‘llanish – betleniw
shaxs-son qo‘shimchalari – betlik qosımtalar
fe’l nisbatlari – feyil dárejeleri
o‘zlik nisbat – ózlik dáreje
majhul nisbat – belgisiz dáreje
orttirma nisbat – ózgelik dáreje
birgalik nisbat – sheriklik dáreje
o‘timli fe’l – awıspalı feyil
o‘timsiz fe’l – awıspasız feyil
bo‘lishli fe’l – bolımlı feyil
bo‘lishsiz fe’l – bolımsız feyil
bo‘lishsizlik qo‘shimchasi – bolımsız qosımta
(ko‘chma ma‘noli fe’l) – awıspalı feyil
ko‘makchi fe’llar – kómekshi feyiller
sodda fe’l – jay qospa feyil
qo‘shma fe’l – qospa feyil
juft fe’l – jup feyil
(qo‘shib yoziladigan qo‘shma fe’llar) – birikken qospa feyiller
(ajratib yoziladigan qo‘shma fe’llar) – birikpegen qospa feyiller
sifatdosh – kelbetlik feyil
ravishdosh – hal feyil
harakat nomi – háreket atı feyili
fe’l mayllari – feyil meyilleri
aniq mayl (xabar mayli) – anıqlıq meyil
buyruq-istak mayl – buyrıq meyil
shart mayl – shárt meyil
maqsad (tilak) mayli – tilek meyil
sinonim fe’llar – sinonim feyiller
otlashuv – atlıqlasıw
otlashgan fe’l – atawısh feyil


Ravish – ráwish
payt ravishi – waqıt ráwish
o‘rin ravishi – orın ráwish
holat ravishi – sın ráwish
miqdor-daraja ravishi – muǵdar-dáreje ráwish
sabab ravishi – sebep ráwish
maqsad ravishi – maqset ráwish
ravishlarda daraja – ráwishtiń dárejeleri
qiyosiy daraja – ráwishtiń salıstırıw dárejesi
ravishning orttirma daraja – ráwishtiń arttırıw dárejesi
sodda ravish – jay ráwish
qo‘shma ravish – qospa ráwish

Yordamchi so‘zlar – kómekshi sózler
bog‘lovchi – dáneker
bog‘lovchi vazifasidagi so‘zlar – dánekerlik xızmettegi sózler
biriktiruvchi bog‘lovchilar – dizbeklewshi dánekerler
ayiruv bog‘lovchisi – awıspalı dáneker
zidlov bog‘lovchisi – qarsılas dáneker
sabab bog‘lovchisi – sebep dáneker
inkor bog‘lovchisi – gezekles dáneker (gá)
(shart bog‘lovchisi)– shárt dáneker
(natija bog‘lovchisi) – nátiyje dáneker
ergashtiruvchi bog‘lovchilar – baǵındırıwshı dáneker
qiyoslash yo‘li bilan bog‘lanish – salıstırmalı baǵınıńqılı
sodda (yakka) bog‘lovchi – dara dáneker
qo‘shma bog‘lovchi – qospa dáneker
takror bog‘lovchilar – tákirar dánekerler
ko‘makchi – tirkewish
sof (asl) ko‘makchilar – túpkilikli tirkewishler
ot ko‘makchilar – atawısh tirkewishler
fe’l ko‘makchilar – feyil tirkewishler
vazifadosh ko‘makchilar – tirkewish xızmettegi sózler
yuklama – janapay
so‘roq-taajjub yuklamasi – soraw janapay
kuchaytiruv yuklamasi – kúsheytiw janapayı
ayiruv-chegaralov yuklamasi – ayırıw-sheklew janapayı
o‘xshatish-qiyoslash yuklamasi – salıstırıw janapayı
(modallik yuklamasi) – modallıq janapay
taqlid so‘zlar – eliklewish sózler
holatga taqlid so‘zlar – ko‘rin iske eliklewish sózler
tovushga taqlid so‘zlar – seske eliklewish sózler
(tub taqlid so‘z) – tiykarǵı eliklewish
sodda taqlid so‘zlar – dara eliklewish sózler
juft taqlid so‘zlar – jup eliklewish sózler
takror taqlid so‘zlar – tákirar eliklewish sózler
undovlar – tańlaq sózler
buyruq-xitob undovlari – buyrıq (imperativ) tańlaq
hissiyot (his-hayajon) undovlari – tuyǵı-sezim tańlaq
sodda undov so‘z – dara tańlaq
takroriy undov so‘z – tákirar tańlaq
modal so‘zlar – modal sózler

Sintaksis – sintaksis

so‘z birikmasi – sóz dizbegi
teng bog‘langan so‘zlar – teń (dizbekli) baylanıstaǵı sózler
moslashuv – kelisiw
boshqaruv – basqarıw
bitishuv – jupkerlesiw
sintaktik bog‘lanish – sintaksislik baylanıs
bosh so‘z – bas sóz
tobe so‘z – baǵınıńqı sóz
tobe – gárezli
tobe bog‘langan so‘zlar – baǵınıńqı baylanıstaǵı sózler
fe’lli birikma – feyil sózli dizbek
fe’lli so‘z birikmasi – feyil sóz dizbegi
otli birikma – atawısh sóz dizbegi
gap – gáp
darak gap – xabar gáp
so‘roq gap – soraw gáp
buyruq gap – buyrıq gáp
undov gap – úndew gáp
gapning grammatik asosi – gáptiń grammatikalıq tiykarı
sodda gap – jay gáp
yoyiq sodda gap – keńeytilgen jay gáp
yiǵiq sodda gap – keńeytilmegen jay gáp
gap bo‘laklari – gap aǵzaları
gapning bosh bo‘laklari – gáptiń bas aǵzaları
gapning ikkinchi darajali bo‘laklari – gáptiń ekinshi dárejeli aǵzaları
grammatik asos – grammatikalıq tiykar
sintaktik vazifa – sintaksislik wazıypa
sintaktik ma’no – sintaksislik máni
ega – baslawısh
kesim – bayanlawısh
ot-kesim – atlıq-bayanlawısh
murakkab kesim – qospa bayanlawısh
aniqlovchi – anıqlawısh
sifatlovchi aniqlovchi – jupkerlesiwshi anıqlawısh
qaratqich(li) aniqlovchi – úylesiwshi anıqlawısh
aniqlovchi aloqasidagi so‘z birikmasi – anıqlawıshlıq qatnastaǵı sóz dizbegi
to‘ldiruvchi – tolıqlawısh
vositali to‘ldiruvchi – qıya tolıqlawısh
vositasiz to‘ldiruvchi – tuwra tolıqlawısh
to‘ldiruvchi aloqasidagi so‘z birikmasi – tolıqlawıshlıq qatnastaǵı sóz dizbegi
hol – pısıqlawısh
payt holi – waqıt pısıqlawısh
o‘rin holi – orın pısıqlawısh
sabab holi – sebep pısıqlawısh
maqsad holi – maqset pısıqlawısh
ravish holi – sın pısıqlawısh
shart holi – shárt pısıqlawısh
qiyoslash holi – qarsılas pısıqlawısh
izohlovchi – ayqınlawısh
izohlanmish – ayqınlanıwshı aǵza
hollik aloqasidagi so‘z birikmasi – pısıqlawıshlıq qatnastaǵı sóz dizbegi
qaratqichli bog‘lanish – úylesiw (izafet)
otli so‘z birikmasi – atawısh sóz dizbegi
kengaytirilgan (yoyiq) aniqlovchi – keńeytilgen anıqlawısh
kengaytirilgan (yoyiq) izohlovchi – keńeytilgen ayqınlawısh
kengaytirilgan (yoyiq) gap bo‘lagi – keńeytilgen gáp aǵzası
o‘rin tartibi – orın tártibi
odatdagi tartib – tuwra orın tártip
o‘zgargan tartib – orın almasıw tártibi;
inversiya – inversiya; ózgergen orın tártibi
bir bosh bo‘lakli gaplar – bir bas aǵzalı gápler
ikki bosh bo‘lakli gaplar – eki bas aǵzalı gápler
(fe’lli bir bosh bo‘lakli gaplar)– feyil bir bas aǵzalı gápler
shaxsi (egasi) ma‘lum gap – iyesi belgili gáp
shaxsi (egasi) noma‘lum gap – iyesi belgisiz gáp
shaxsi umumlashgan gap – iyesi ulıwmalasqan gáp
shaxssiz (egasiz) gap – iyesiz gap
(otli bir bosh bo‘lakli gaplar) – atawısh bir bas aǵzalı gápler
atov gap – ataw gáp
so‘z-gap – sóz-gáp
(so‘roq so‘z-gaplar) – soraw sóz-gápler
undov so‘z-gaplar – tańlaq sóz-gápler
undalma – qaratpa
umumlashtiruvchi so‘zlar – ulıwmalastırıwshı sózler
ko’chirma gap – tuwra gáp
o‘zlashtirma gap – ózlestirilgen gáp
muallif gapi – sóylewshiniń gápi
avtor gapi – avtor gáp
dialog – dialog
luqma; replika – replika
to‘liqsiz gap – tolıq emes gáp
to‘liq gap – tolıq gáp
gapning uyushiq bo‘laklari – gáptiń birgelikli aǵzaları
undalma – qaratpa so’z; qaratpa aǵza
(undalma so‘z-gaplar) – qaratpa sóz-gápler
(tobelanmagan); mustaqil – ǵárezsiz
sodda to’ldiruvchi – jay tolıqlawısh
(sodda otlashgan ega) ???– jay atawısh bayanlawısh
sodda izohlovchi – jay ayqınlawısh
sodda ega – jay baslawısh
sodda fe’l kesim – jay feyil bayanlawısh
(juft aniqlovchi) – jup anıqlawısh
qo‘shma ot kesim – qospa atawısh bayanlawısh
qo‘shma izohlovchi – qospa ayqınlawısh
qo‘shma kesim – qospa bayanlawısh
qo‘shma fe’l kesim – qospa feyil bayanlawısh
qo‘shma to’ldiruvchi – qospa tolıqlawısh
qo‘shma aniqlovchi – qospa anıqlawısh
sifatdosh oboroti – kelbetlik feyil toplamı
sintaktik sinonimlar – sintaksislik sinonimler
ravishdosh oboroti – hal feyil toplamı
ajratilmagan izohlovchi – ayırımlanbaǵan ayqınlawısh
ajratilgan izohlovchi – ayırımlanǵan ayqınlawısh
ajratilgan hol – ayırımlanǵan pısıqlawısh
gapning ajratilgan bo‘laklari – gáptiń ayırımlanǵan aǵzaları
(gapning undalma bo‘lagi) – gáptiń qaratpa aǵzası
(inkor ma‘noli so‘z-gap) – biykarlawshı sóz-gáp
otlashgan fe’lli o‘ram – atawısh feyil toplamı
(ma’qullash) tasdiq ma‘noli so‘z-gap – maqullawshı sóz-gáp
ma’noviy aloqa – mánilik qatnas
kirish so‘z; (kirish bo‘lak) – kiris sóz
(kirish gap) – kiris gáp
(fe’lli o‘ramlar; oborotlar)– feyil toplamları

Qo‘shma gap – qospa gáp

bog‘langan qo‘shma gap – dizbekli qospa gáp
bog‘lovchi yordamida bog‘langan qo‘shma gap – dánekerli dizbekli qospa gáp
ayiruv bog‘lovchisi yordamida bog‘langan qo‘shma gap – dánekerli awıspalı dizbekli qospa gáp
zidlov bog‘lovchilari yordamida bog‘langan qo‘shma gaplar – qarsılas dizbekli qospa gáp
bir vaqtda yuz beradigan inkor bog‘langan qo‘shma gap – bir waqıtlı mezgilles dizbekli qospa gáp
inkor mazmunli bog‘lovchisiz bog‘langan qo‘shma gap – dánekersiz mezgilles dizbekli qospa gáp
bog‘lovchi yordamida zidlab bog‘langan qo‘shma gap – dánekerli gezekles dizbekli qospa gáp
sabab-natija bog‘langan qo‘shma gap – sebep-nátiyje dizbekli qospa gáp
ketma-ket kelgan inkor mazmunli qo‘shma gaplar – izbe-iz mezgilles dizbekli qospa gápler
inkor asosida bog‘langan qo‘shma gap – mezgilles dizbekli qospa gáp
izohlash asosida bog‘langan qo‘shma gap – túsindirmeli dizbekli qospa gáp
teng ergash gapli qo‘shma gaplar – teń baǵınıńqılı qospa gápler
bog‘lovchisiz bog‘langan qo‘shma gap – dánekersiz dizbekli qospa gáp
bog‘lovchi ohang – dizbeklewshi intonaciya
ohang yordamida bog‘langan qo‘shma gaplar – intonaciyalıq dizbekli qospa gáp
ergashgan qo‘shma gap – baǵınıńqılı qospa gáp
bosh gap – bas gáp
ergash gap – baǵınıńqı gáp
aniqlovchi ergash gap – anıqlawısh baǵınıńqı gáp
to‘ldiruvchi ergash gap – tolıqlawısh baǵınıńqı gáp
hol ergash gap – pısıqlawısh baǵınıńqı gáp
payt ergash gapli qo‘shma gap – waqıt baǵınıńqılı qospa gáp
sabab ergash gapli qo‘shma gap – sebep baǵınıńqılı qospa gáp
o‘rin ergash gapIi qo‘shma gap – orın baǵınıńqılı qospa gáp
maqsad ergash gapli qo‘shma gap – maqset baǵınıńqılı qospa gáp
holat mazmunidagi ergash gapli qo‘shma gap – sın baǵınıńqılı qospa gáp
shart ergash gapIi qo‘shma gap – shárt baǵınıńqılı qospa gáp
zidlov ergash gapli qo‘shma gap – qarsılas baǵınıńqılı qospa gáp
ketma-ket ergash gapli qo‘shma gaplar – izbe-iz baǵınıńqılı qospa gápler
bir necha ergash gapli qo‘shma gaplar – kóp baǵınıńqılı qospa gápler
aralash qo‘shma gaplar - aralas qospa gápler


Bog‘lanishli nutq (matn) – baylanıslı sóylew (tekst)

murakkab sintaktik butunlik – qospa sintaksislik pútinlik
asosiy fikr – tiykarǵi pikir
mavzuning mazmuni – temanıń mazmunı
boshlama – baslama (kirisiw)
asosiy qism – tiykarǵı bólim
yangi yo‘l, yangi satr, abzats – taza jol
ketma-ket bog‘lanish – izbe-iz baylanıs
parallel bog‘lanish – parallel baylanıs
kontakt bog‘lanish – kontakt baylanıs
xulosa – juwmaq
tasvir-matn – súwretlew-tekst
muhokama-matnlar – talqılaw teksti

Tinish belgisi – irkilis belgi
(ajratuvchi tinish belgisi) – ajıratıwshı irkilis belgisi
(ayiruvchi tinish belgilari) – bo’liwshi irkilis belgileri
nuqta – noqat
so‘roq belgisi – soraw belgisi
undov belgisi – úndew belgisi
vergul – útir
ikki nuqta – qos noqat
nuqtalar (uch nuqta) – kóp noqat
nuqtali vergul – noqatlı útir defis,
chiziqcha – defis
tire – sızıqsha qavs – qawıs
qo‘shtirnoq – tırnaqsha

Nutq uslublari – til stilleri (sóylew stilleri)

stilistikaning asosi – stilistikanıń tiykarı
stilistik vosita – stillik qural
nutq madaniyati – sóylew mádeniyatı
amaliy uslubiyat – ámeliy stilistika
funktsional uslub – funkcionallıq stil
ilmiy uslub – ilimiy stil
rasmiy uslub – rásmiy stil
kitobiy uslub – kitabıy stil
publitsistik uslub – publicistikalıq stil
badiiy uslub – kórkem ádebiyat stili
poetik uslub – poetikalıq stil
nasriy uslub – prozalıq stil
janrlar uslubi – janrlıq stil
notiqlar uslubi – oratorlar stili
individual uslub – jeke adam stili
uslubiy figura – stillik figura
gazeta stili – gazeta stili
timsollar uslubi – tımsallar stili
iboralar – turaqlı sózler
hikmatli so‘zlar – ushırma sózler
sitata – citata
ellipsis – ellipsis
epitet – epitet
ocherk – ocherk
badiiy tasvir vositalari – kórkem súwretlew qurallları
metafora – metafora
antiteza – antiteza
metonimiya – metonimiya
/// . . . – teńew sinekdoxa – sinekdoxa
takrorlash – qaytalaw
inversiya – inversiya
rasmiy ish qog‘ozlari uslubi – rásmiy is qaǵazları stili
rasmiy hujjatlar – rásmiy hújjetler
rasmiy ish qog‘ozlari – rásmiy is qaǵazları
ish yuritish vositasi – is júrgiziw quralı
aloqa qog‘ozlari – qatnas qaǵazları
me’yor – norma

Lug’at – sózlik
lug’atshunoslik – leksikografiya
lug’at turlari – sózlik túrleri
imlo lug’ati – orfografiyalıq sózlik
tarjima lug’at – awdarma sózlik
ikki tillik (tarjima) lug’at – eki tillik awdarma sózlik
ruscha-qoraqalpoqcha lug’at – russha-qaraqalpaqsha sózlik
izohli lug’at – túsindirme sózlik
sinonimlar lug’ati – sinonimler sózligi
orfoepik lug’at – orfoepiyalıq sózlik
sinonimlar lug’ati – sinonimlik sózlik
imlo lug’ati – imla sózlik (sózligi)
terminlar lug’ati – terminologiyalıq sózlik
frazeologik lug’at – frazeologiyalıq sózlik
shevaga xos so‘zlar lug’ati – dialektlik sózlik
]]> bekan Fri, 21 Mar 2025 10:18:17 +0000 https://megaline.uz/index.php?newsid=172 https://megaline.uz/index.php?newsid=172 Ádebiy til – adabiy til
ózbek xalıq dialektleri –o‘zbek xalq shevalari
túrkiy tiller – turkiy tillar
jazba ádebiy til – yozma adabiy til
jazba ádebiy sóylew – yozma adabiy nutq
awızeki ádebiy sóylew – oǵzaki adabiy nutq
tiller ortasındaǵı qarım-qatnas – tillar o‘rtasidagi munosabatlar
dúnya tilleri – jahon tillari
milliy til – milliy til
mámleketlik til – davlat tili
mámleketlik til biyligi – davlat tili maqomi


Leksikologiya – leksikologiya
leksika – leksika
máni – ma’no
sóz mánisi – so‘z ma‘nosi
awısqan máni – qo‘shimcha ma’no
tiykarǵı máni – asosiy (neytral) ma’no
tuwra máni – bosh ma’no
mánili sóz – ma‘noli so‘z
bir mánili so‘z – bir ma‘noli so‘z
kóp mánili sóz – ko‘p ma‘noli so‘z
sózdiń kóp mánililigi – so‘zning ko‘p ma‘noliligi
sózdiń tuwra mánisi – so‘zning bosh ma‘nosi
leksikalıq máni – luǵaviy ma’no
stilistikalıq shegaralanǵan sózler – stilistik (uslubiy) chegaralangan so‘zlar
túbir (túbir so’z) – o‘zak
túbirles sózler – o‘zak dosh so‘zlar
sózdiń qurılısı – so‘z tarkibi
sózdiń tiykarı – so‘zning asosi (o‘zak -negizi)
tiykar sóz – tub so‘z
kásiplik (professionallıq) sózler – kasb bildiruvchi so‘zlar
kórkem shıǵarmalar – tasviriy so‘zlar (ifodalar)
leksikalıq quram – leksik qatlam
sózlik quram – lug’at qatlami
arab-parsı sózleri – arab-fors so‘zlari
basqa tillerden ózlestirilgen sózler – boshqa tillardan o‘zlashtirilgan so‘zlar
rus tilinen kirgen sózler – rus tilidan kirgan so‘zlar
rus tili arqalı kirgen sózler – rus tili orqali kirgan so‘zlar
internacionallıq sózler – internatsional so‘zlar
gónergen sózler – eskirib qolgan so‘zlar
neologizmler – neologizmlar
dórendi sóz – yasama so‘z
dara sóz – sodda so‘z
jup sózler – juft so‘zlar
qospa sóz – qo‘shma so‘z
tákirar sóz – takroriy so‘z
qısqarǵan sózler – qisqartma so‘zlar
sóz jasaw usılları – so‘z yasash usullari
sóz qosılıw usılı – so‘z qo‘shish usuli
birikken qospa sózler – qo‘shib yoziladigan qo‘shma so‘zlar
birikpegen qospa sózler – ajratib yoziladigan qo‘shma so‘zlar
termin – termin, atama
dialektlik sózler – shevaga xos so‘zlar
kórkem súwretlew – tasviriy ifoda
qollanılıw shegarası sheklengen sózler – ishlatilish doirasi cheklangan so‘zlar
jańa payda bolǵan sózler – yangi paydo bo‘lgan so‘zlar
leksikalıq bayıw derekleri – leksikaning boyish manbalari
ulıwma qollanılatuǵın sózler – umumxalq ishlatiladigan so‘zlar
topar – guruh
turaqlı sóz – ibora
sóz jasalıw – so‘z yasash
sóz baylıǵı – so‘z boyligi
sózdiń tuwra mánisi – so‘zning o‘z ma‘nosi
awıspalı máni – ko‘chma ma’no (so‘zning ko‘chma ma‘nosi)
bir stil ushın biytárep sózler – uslubiy neytral stil
ulıwmalıq máni – umumlashgan ma’no
sinonimler – sinonimlar (ma’nodosh so‘zlar)
antonimler – antonimlar (zid ma‘noli so‘zlar)
omonimler – omonimlar (shakldosh so‘zlar)
paronimler – paronimlar
frazeologiya – ibora
frazeologizm (turaqlı sóz dizbegi) – frazeologizm, ibora
frazeologiyalıq sinonimler – frazeologik sinonimlar
ushırma sózler – hikmatli so‘zlar
leksikalıq sinonimler – leksik sinonimlar
ónimli – unumli
morfologiyalıq norma – morfologik me’yor
morfologiyalıq sinonimler – morfologik sinonimlar
sinonimiya – sinonimiya
termin – termin; atama
frazeologiyalıq birlikler – frazeologik birliklar
baylanıslı ápiwayı sózler – bog‘lanishli oddiy so‘zlar
túsinik – tushuncha
atawısh sózler – otlashgan so‘zlar

Imla – imlo
Álipbe – alifbe
alfavit – alfavit
jazıw – yozuv
hárip – harf
apostrof – tutuq belgisi
bas hárip – bosh harf
ko’shıw belgisi – ko‘chish belgisi
grafika – grafika
orfografiya – orfografiya
durıs jazılıw – husnixat
sózdiń imlası – so‘zning imlosi
orfogramma – orfogramma
imla qaǵıydaları – imlo qoidalari
sózdiń jazılıwı – so‘zning yozilishi
birikken sózler – qo‘shib yoziladigan so‘zlar
birikpegen sózler – ajratib yoziladigan so‘zlar
buwınlardı ótkermelew – bo‘g‘in ko‘chirish
buwınǵa ótkermelew – bo‘g‘in ko‘chirish

Fonetika – fonetika
orfoepiya – orfoepiya
sóylew aǵzaları – nutq a‘zolari
ses – tovush
til sesleri – nutq tovushlari
dawıs – un, ovoz, tovush
dawıslı – unli
dawıssız – undosh
ún – tovush, ovoz; un
únli – jarangli
únsiz – jarangsiz
dawıslı ses – unli tovush
dawıssız ses – undosh tovush
únli dawıssız ses – jarangli undosh tovush
únsiz dawıssız ses – jarangsiz undosh tovush
erinlik dawıssız ses – lab undosh tovushi
eziwlik dawıssız ses -
juwan dawıssız ses – (yo‘g‘on undosh tovush)
jińishke dawıssız ses – (ingichka undosh tovush)
sozılınqı dawıslı – cho‘ziq unli tovush
aytılıw (orfoepiya) – aytilishi
til artı – til orqa
til aldı – til oldi
til ortası – til o‘rta
til artı – chuqur til orqa
dawıs almasıwı – tovush almashinishi
juwan dawıslı sesler – yo‘g‘on (qattiq) unli tovushlar
jińishke dawıslı sesler – ingichka (yumshoq) unli tovushlar
birgelkili dawıssız ses– qo‘sh undosh tovush
qos dawıslı háripler – qo‘sh unli harflar
qatara kelgen bir túr dawıssız hárip – qator kelgan bir xil undosh harflar
eziwlik – lablanmagan
erinlik – lablangan
erinlik dawıslı sesler – lablangan unli tovushlar
eziwlik dawıslı sesler – lablanmagan unli tovushlar
ashıq dawıslı – (ochiq unli)
qısıq dawıslı – (yopiq unli)
shawqım – shovqin
pát – urǵu
buwın – bo‘g‘in
pátli buwın – urg‘uli bo‘g‘in
pátsiz buwın – urǵusiz bo‘g‘in
kúshli pát – kuchli urǵu
ashıq buwın – ochiq bo‘g‘in
tuyıq buwın – yopiq bo‘g‘in
qamaw buwın – (ikki tomonlama yopiq bo‘g‘in)
logikalıq pát – mantiqiy urg‘u
únleslik nızamı – singarmonizm qonuni
buwın únlesligi – bo‘g‘in singarmonizmi
ilgerili tásir – oldingi ta‘sir
keyinli tásir – keyingi ta‘sir
ses únlesligi – tovush singarmoniyasi
buwınǵa bóliw – bo‘g‘inga ajratish

Qosımta – qo‘shimcha
forma – shakl
qosımta (jaǵdaw) – qo‘shimcha
sóz jasawshı qosımta – so‘z yasovchi qo‘shimcha
sóz túrlewshi qosımtalar – so‘z o‘zgartiruvchi qo‘shimchalar
sóz ózgertiwshi qosımtalar – so‘z o‘zgartiruvchi qo‘shimchalar
betlik qosımta – shaxs-son qo‘shimchasi
juwan qosımta – (yo‘ǵon qo‘shimcha)
jińishke qosımta – (ingichka qo‘shimcha)
juwan aytılǵan sózler – (yo‘ǵon aytilgan so‘zlar)
jińishke aytılǵan sózler – (ingichka aytilgan so‘zlar)

Grammatika – grammatika
Morfologiya – morfologiya

Sóz shaqapları – so‘z turkumlari
sóz shaqapları – so‘z turkumlari
mánili sózler – mustaqil so‘zlar
kómekshi sózler – yordamchi so‘zlar

Atlıq (sózler) – otlar

adam atları – shaxs bildiruvchi otlar
adam mánisindegi atlıq – shaxs ma‘nosini bildiruvchi otlar
anıq mánili atlıq – konkret otlar
anıq atlıq
anıq emes atlıq
abstrakt mánili atlıq – mavhum otlar
orın atları – o‘rin bildiruvchi otlar
orın atların jasawshı qosımtalar – o‘rin bildiruvchi otlarni yasovchi qo‘shimchalar
kásip atları – kasb bildiruvchi otlar
kásip atamaların jasawshı qosımtalar – kasb bildiruvchi otlarni yasovchi qo‘shimchalar
ǵalabalıq atlıqlar – turdosh otlar
menshikli atlıqlar –atoqli otlar
tartım qosımtaları (jalǵawlar) – egalik qo‘shimchalari
seplik qosımtaları (jalǵawlar) – kelishik qo‘shimchalari
kóplik qosımtaları (jalǵawlar) – ko‘plik qo‘shimchasi
atlıqtıń betleniwi – otning shaxs-son qo‘shimchalari bilan qo‘llanishi
atlıqtıń tartımlanıwı – otlarning egalik qo‘shimchalari bilan o‘zgarishi
seplik – kelishik
ataw sepligi – bosh kelishik
iyelik sepligi – qaratqich kelishigi
tabıs sepligi – tushum kelishigi
barıs sepligi – jo‘nalish kelishigi
orın sepligi – o‘rin -payt kelishigi
shıǵıs sepligi – chiqish kelishigi
sepleniw – turlanish
jay seplew – sodda turlanish
tartımlı seplew – (egalik qo‘shimchali turlanish)
jay sepleniw – sodda turlanish
tartımlı sepleniw – (egalik qo‘shimchali turlanish)
almasıqlıq sepleniw
atlıqtıń tiyislilik forması – otlarning qarashlilik shakli
kishireytiwshi mánili atlıq – kichraytirish va erkalash otlari
erkeletiwshi mánili atlıq
atlıqtıń stillik qollanılıwı – otlarning uslubiy qo‘llanishi
birlik san – birlik
ko’plik san – ko‘plik
dórendi atlıq – yasama ot
jay atlıq – sodda otlar
qospa atlıq – qo‘shma otlar
birikken atlıqlar – qo‘shib yoziladigan otlar
birikpegen atlıqlar – ajratib yoziladigan otlar
jup atlıq – juft otlar
tákirar atlıq – takroriy otlar
qısqarǵan atlıqlar – qisqartma otlar
menshikli qospa atlıqlar – atoqli qo‘shma otlar
kóp mánili atlıqlar – ko’p ma‘noli otlar
sinonim atlıqlar – sinonim otlar

Kelbetlikler – sifatlar
Zattıń túr-túsi – predmetning belgisi
tiykar kelbetlik – tub sifat
dórendi kelbetlik – yasama sifat
kelbetlik dárejeleri – sifat darajalari
jay dáreje – oddiy daraja
salıstırıw dáreje – qiyosiy daraja
arttırıw dáreje – orttirma daraja
páseytiw dáreje – ozaytirma daraja
jay kelbetlik – sodda sifat
qospa kelbetlik – qo‘shma sifat
jup kelbetlikler – juft sifatlar
tákirar kelbetlikler – takroriy sifatlar
birikken kelbetlikler – qo‘shib yoziladigan sifatlar
birikpegen kelbetlikler – ajratib yoziladigan sifatlar
atlıqlasqan kelbetlikler – otlashgan sifatlar


Sanlıq – son
Esaplıq san – miqdor son
qatarlıq san – tartib son
sanaq san – sanoq son
jıynaqlaw san – jamlovchi son
toplaw san – taqsim son
shamalıq san – chama son
bólshek san – kasr son
dara sanlıq – tub son
jay sanlıq – sodda son
jup sanlıq – juft sonlar
qospa sanlıq – qo‘shma son
ólshew birlikleri – hisob so‘zlari
cifr – raqam
arab sanı – arab raqami
rim sanı – rim raqami

Almasıq – olmosh
betlik almasıǵı – kishilik olmoshi
ózlik almasıǵı – o‘zlik olmoshi
siltew almasıǵı – ko‘rsatish olmoshi
soraw almasıǵı – so‘roq olmoshi
belgilew almasıǵı – belgilash olmoshi
jámlew almasıǵı – (jamlov olmoshi)
belgisizlik almasıǵi – gumon olmoshi
bolımsızlıq almasıǵı (heshkim – heshqaysi) – bo‘lishsizlik olmoshi
jay almasıq – sodda olmosh
qospa almasıq – qo‘shma olmosh
jup almasıq – juft olmosh
tákirar almasıq – takroriy olmosh

Feyil (sózler) – fe’l
feyildiń máhálleri – fe’l zamonlari
ótken máhál – o‘tgan zamon
házirgi máhál – hozirgi zamon
keler máhál – kelasi zamon
anıq ótken máhál – aniq o‘tgan zamon
jaqın ótken máhál – yaqin o‘tgan zamon
burınǵı ótken máhál – uzoq o‘tgan zamon
burın bolıp ótken máhál feyilleri – uzoq o‘tgan zamon fe’llari
anıq házirgi máhál – (aniq hozirgi zamon)
házirgi keler máhál – hozirgi-kelasi zamon
dawamlı házirgi máhál – hozirgi zamon davom fe’li
anıq keler máhál – (aniq kelasi zamon)
boljawlı keler máhál – (kelasi zamon taxmin fe’li)
niyetli keler máhál – kelasi zamon maqsad fe’li
bet – shaxs
betlik qosımtalar – shaxs-son qo‘shimchalari
betleniw – tuslanish
awıspalı feyil – o‘timli fe’l
awıspasız feyil – o‘timsiz fe’l
bolımlı feyil – bo‘lishli fe’l
bolımsız feyil – bo‘lishsiz fe’l
bolımsız forma – bo‘lishsizlik qo‘shimchasi
feyil dárejeleri – fe’l nisbatlari
ózlik dáreje – o‘zlik nisbat
belgisiz dáreje – majhul nisbat
ózgelik dáreje – orttirma nisbat
sheriklik dáreje – birgalik nisbat
awıspali feyil – (ko‘chma fe’l)
kómekshi feyiller – ko‘makchi fe’llar
tolıqsız feyil
kelbetlik feyil – sifatdosh
hal feyil – ravishdosh
háreket atı feyili – harakat nomi
atlıqlasıw – otlashuv
feyil meyilleri – fe’l mayllari
anıqlıq meyil – aniq mayl (xabar mayli)
buyrıq meyil – buyruq-istak mayl
shárt meyil – shart mayl
tilek meyil – (tilak mayli); maqsad mayli
atawısh feyil – otlashgan fe’l
atawısh feyil toplamı – otlashgan fe’l oborotlari
jay qospa feyil – sodda fe’l
qospa feyil – qo‘shma fe’l
jup feyil – juft fe’l
birikken qospa feyiller – (qo‘shib yoziladigan qo‘shma fe’llar)
birikpegen qospa feyiller – ajratib yoziladigan qo‘shma fe’llar
sinonim feyiller – sinonim fe’llar

Ráwish – ravish
waqıt ráwishi – payt ravishi
orın ráwishi – o‘rin ravishi
sın ráwishi (tez – az) – holat ravishi
muǵdar-dáreje ráwishi – miqdor-daraja ravishi
sebep ráwishi – sabab ravishi
maqset ráwishi – maqsad ravishi
ráwishtiń dárejeleri – ravishlarda daraja
ráwishtiń salıstırıw dárejesi – ravishning qiyosiy darajasi
ráwishtiń arttırıw dárejesi – orttirma daraja
jay ráwish – sodda ravish
qospa ráwish – qo‘shma ravish

Kómekshi sózler – yordamchi so‘zlar
dáneker sózler – bog‘lovchilar
dánekerlik xızmettegi sózler – bog‘lovchi vazifasidagi so‘zlar
biriktiriwshi dáneker – biriktiruvchi bog‘lovchi
baǵındırıwshı dáneker – ergashtiruvchi bog‘lovchi
dizbeklewshi dánekerler – biriktiruvchi bog‘lovchilar
awıspalı dáneker – ayiruv bog‘lovchisi
qarsılas dáneker – zidlov bog‘lovchisi
sebep dáneker – sabab bog‘lovchisi
shárt dáneker – (shart bog‘lovchisi)
nátiyje dáneker – (natija bog‘lovchisi)
gezekles dáneker (gá) – inkor bog‘lovchisi
dara dáneker – sodda (yakka) bog‘lovchi
qospa dáneker – qo‘shma bog‘lovchi
tákirar dánekerler – takror bog‘lovchilar
tirkewish – ko’makchi
túpkilikli tirkewishler – sof (tub) ko‘makchilar
atawısh tirkewishler – ot ko‘makchilar
feyil tirkewishler – fe’l ko‘makchilar
tirkewish xızmettegi sózler – vazifadosh ko‘makchilar
janapay – yuklama
soraw janapay – so‘roq yuklamasi
ayırıw-sheklew janapayı – ayiruv-chegaralov yuklamasi
kúsheytiw janapayı – kuchaytiruv yuklamasi
modallıq janapay – (modallik yuklamasi)
eliklewish sózler – taqlid so‘zlar
seske eliklewish sózler – (tovushga taqlid so‘zlar)
kóriniske eliklewish sózler – (ko‘rinishga taqlid so‘zlar)
dara eliklewish sózler – sodda taqlid so‘zlar
jup eliklewish sózler – juft taqlid so‘zlar
tákirar eliklewish sózler – takror taqlid so‘zlar
tańlaq sózler – undovlar
buyrıq (imperativ) tańlaq – buyruq undovlar
tuyǵı-sezim tańlaq – his-hayajon undovlar
turmıs-salt (etiketlik)
tańlaq –
tiykarǵı tańlaq – tub undov so‘z
dara tańlaq – sodda undov so‘z
jup tańlaq – juft undov so‘z
tákirar tańlaq – takroriy undov so‘z
modal sózler – modal so‘zlar

Sintaksis – sintaksis
Dara gáp – sodda gap
sóz dizbegi – so‘z birikmasi
mánilik qatnas – ma’noviy aloqa
sintaksislik máni – sintaktik ma’no
sintaksislik baylanıs – sintaktik bog‘lanish
bas so‘z – bosh so‘z
ǵárezsiz – (tobelanmagan)
ǵárezli sóz – tobe so‘z
úylesiw - izafet
kelisiw – moslashuv
jupkerlesiw – bitishuv
basqarıw – boshqaruv
atawısh sóz dizbegi – otli so‘z birikmasi
feyil sóz dizbegi – fe’lli so‘z birikmasi
teń (dizbekli) baylanıstaǵı sózler – teng bog‘langan so‘zlar
jubaylas – juft
gáp – gap
xabar gáp – darak gap
soraw gáp – so‘roq gap
úndew gáp – undov gap
buyrıq gáp –buyruq gap
jay gáp – sodda gap
keńeytilgen jay gáp – yoyiq sodda gap
keńeytilmegen jay gáp – yiǵiq sodda gap
gáptiń grammatikalıq tiykarı – gapning grammatik asosi
gap aǵzaları – gap bo‘laklari
gáptiń bas aǵzaları – gapning bosh bo‘laklari
gáptiń ekinshi dárejeli aǵzaları – gapning ikkinchi darajali bo‘laklari
baslawısh – ega
bayanlawısh – kesim
feyil sóz dizbegi – fe’lli birikma
atawısh sóz dizbegi – otli birikma
qospa bayanlawısh – murakkab kesim
anıqlawıshlıq qatnastaǵı sóz dizbegi – aniqlovchi aloqasidagi so‘z birikmasi
atlıq-bayanlawısh – ot-kesim
anıqlawısh – aniqlovchi
jupkerlesiwshi anıqlawısh – sifatlovchi aniqlovchi
úylesiwshi anıqlawısh – qaratqich(li) aniqlovchi
tolıqlawısh – to‘ldiruvchi
tuwra tolıqlawısh – vositasiz to‘ldiruvchi
qıya tolıqlawısh – vositali to‘ldiruvchi
pısıqlawısh – hol
waqıt pısıqlawısh – payt holi
orın pısıqlawısh – o‘rin holi
sebep pısıqlawısh – sabab holi
maqset pısıqlawısh – maqsad holi
sın pısıqlawısh – ravish holi
shárt pısıqlawısh – shart holi
qarsılas pısıqlawısh – to‘siqsizlik holi
pısıqlawıshlıq qatnastaǵı sóz dizbegi – hol munosabatli so‘z birikmasi
hal feyil toplamı – ravishdosh oboroti
ayqınlawısh – izohlovchi
ayqınlanıwshı aǵza – izohlanmish
kelbetlik feyil toplamı – sifatdosh oboroti
tolıqlawıshlıq qatnastaǵı sóz dizbegi – to‘ldiruvchi aloqasidagi so‘z birikmasi
keńeytilgen anıqlawısh – (kengaytirilgan (yoyiq) aniqlovchi
keńeytilgen ayqınlawısh – (kengaytirilgan (yoyiq) izohlovchi)
keńeytilgen gáp aǵzası – (kengaytirilgan (yoyiq) gap bo‘lagi)
sintaktaksislik wazıypa – sintaktik vazifa
tuwra gáp – ko’chirma gap
ózlestirilgen gáp – o‘zlashtirma gap
avtor gápi – avtor (muallif) gapi
dialog – dialog
replika – luqma; replika
sóylewshiniń gápi – muallif gapi
tuwra orın tártip – odatdagi tartib
awıspalı orın tártip – o‘zgargan tartib
orın tártibi – o‘rinlashish tartibi
orın almasıw tártibi – o‘zgargan tartib
inversiya – inversiya
tolıq emes gáp – to‘liqsiz gap
tolıq gáp – to’liq gap
gáptiń birgelkili aǵzaları – gapning uyushiq bo‘laklari
ulıwmalastırıwshı sózler – umumlashtiruvchi so‘zlar
úylesiw (izafet) – izofa
qaratpa (so’z; aǵza) – undalma
bir bas aǵzalı gápler – bir bosh bo‘lakli gaplar
eki bas aǵzalı gápler – ikki bosh bo‘lakli gaplar
feyil bir bas aǵzalı gápler – (fe’lli bir bosh bo‘lakli gaplar)
feyil toplamları – (fe’lli o‘ramlar; oborotlar)
iyesi belgili gáp –shaxsi (egasi) ma‘lum gap
iyesi belgisiz gáp –shaxsi (egasi) noma‘lum gap
iyesi ulıwmalasqan gáp – shaxsi umumlashgan gap
iyesiz gap – shaxssiz (egasiz) gap
atawısh bir bas aǵzalı gápler – (otli bir bosh bo‘lakli gaplar)
ataw gáp – atov gap
tańlaq sóz-gápler –
sóz-gápler – so‘z-gaplar
soraw sóz-gápler – (so‘roq so‘z-gaplar)
qaratpa sóz-gápler – (undalma so‘z-gaplar)
maqullawshı sóz-gáp – (tasdiq ma‘noli so‘z-gap)
ayırımlanbaǵan ayqınlawısh – ajratilmagan izohlovchi
ayırımlanǵan ayqınlawısh – ajratilgan izohlovchi
ayırımlanǵan pısıqlawısh – ajratilgan hol
biykarlawshı sóz-gáp – (inkor ma‘noli so‘z-gap)
buyrıq gáp – buyruq gap
gáptiń ayırımlanǵan aǵzaları – gapning ajratilgan bo‘laklari
jay atawısh bayanlawısh – (sodda otlashgan ega)
jay ayqınlawısh – sodda izohlovchi
jay baslawısh – sodda ega
jay feyil bayanlawısh – sodda fe’l kesim
jay tolıqlawısh – sodda to’ldiruvchi
jup anıqlawısh – juft aniqlovchi
kiris aǵza – (kirish bo‘lak)
kiris gáp – (kirish gap)
qospa atawısh bayanlawısh – qo‘shma ot kesim
qospa ayqınlawısh – qo‘shma izohlovchi
qospa bayanlawısh – qo‘shma kesim
qospa feyil bayanlawısh – qo‘shma fe’l kesim
qospa tolıqlawısh – qo‘shma to‘ldiruvchi
qospa anıqlawısh – qo‘shma aniqlovchi
grammatikalıq sinonimler – grammatik sinonimlar

Qospa gáp – qo‘shma gap
dizbekli qospa gáp– bog‘langan qo‘shma gap
dánekerli dizbekli qospa gáp – bog‘lovchi yordamida bog‘langan qo‘shma gap
biriktiriwshi dánekerli dizbekli qospa gáp – biriktiruv bog‘lovchisi yordamida bog‘langan qo‘shma gaplar
bir waqıtlı mezgilles dizbekli qospa gáp – bir vaqtda yuz beradigan inkor bog‘langan qo‘shma gap
dánekerli awıspalı dizbekli qospa gáp – ayiruv bog‘lovchisi yordamida bog‘langan qo‘shma gap
qarsılas dizbekli qospa gáp – zidlov bog‘lovchilari yordamida bog‘langan qo‘shma gaplar
dánekerli gezekles dizbekli qospa gáp – bog‘lovchi yordamida zidlab bog‘langan qo‘shma gap
sebep-nátiyje dizbekli qospa gáp – sabab-natija bog‘langan qo‘shma gap
izbe-iz mezgilles dizbekli qospa gápler – ketma-ket kelgan inkor mazmunidagi qo‘shma gaplar
mezgilles dizbekli qospa gáp – inkor yordamida bog‘langan qo‘shma gap
túsindirmeli dizbekli qospa gáp – izohlash asosida bog‘langan qo‘shma gap
teń baǵınıńqılı qospa gápler – teng ergash gapli qo‘shma gaplar
dánekersiz dizbekli qospa gáp – bog‘lovchisiz bog‘langan qo‘shma gap
dánekersiz mezgilles’ dizbekli qospa gáp – inkor mazmunli bog‘lovchisiz bog‘langan qo‘shma gap
dizbeklewshi intonaciya – bog‘lovchi ohang
intonaciyalıq dizbekli qospa gáp – ohang yordamida bog‘langan qo‘shma gaplar
baǵınıńqılı qospa gáp – ergashgan qo‘shma gap
sın baǵınıńqılı qospa gáp – holat mazmunidagi ergash gapli qo‘shma gap
bas gáp – bosh gap
baǵınıńqı gáp – ergash gap
baǵınıńqı so’z – tobe so‘z
baǵınıńqı baylanıstaǵı sózler – tobe (ergash) bog‘langan so‘zlar
baǵınıńqılı baylanıslı qospa gáp – tobe bog‘langan qo‘shma gap
anıqlawısh baǵınıńqı gáp – aniqlovchi ergash gap
tolıqlawısh baǵınıńqı gáp – to‘ldiruvchi ergash gap
pısıqlawısh baǵınıńqı gáp – hol ergash gap
qarsılas baǵınıńqılı qospa gáp – zidlov ergashgan qo‘shma gap
salıstırmalı baǵınıńqılı qospa gáp – qiyoslash yordamida ergashgan qo‘shma gap
maqset baǵınıńqılı qospa gáp – maqsad ergash gapli qo‘shma gap
sebep baǵınıńqılı qospa gáp – sabab ergash gapli qo‘shma gap
orın baǵınıńqılı qospa gáp – o‘rin ergash gapli qo‘shma gap
waqıt baǵınıńqılı qospa gáp - payt ergash gapli qo‘shma gap
shárt baǵınıńqılı qospa gáp – shart ergash gapIi qo‘shma gap
izbe-iz baǵınıńqılı qospa gápler – ketma-ket ergash gapli qo‘shma gaplar
kóp baǵınıńqılı qospa gápler – bir necha ergash gapli qo‘shma gaplar
aralas qospa gápler – aralash qo‘shma gaplar
sintaksislik sinonimler – sintaktik sinonimlar

Baylanıslı sóylew – bog‘lanishli nutq
qurama sintaksislik pútinlik – murakkab sintaktik butunlik
tiykarǵi pikir – asosiy fikr
temanıń mazmunı – mavzuning mazmuni kirisiw – boshlama
tiykarǵi bo’lim – asosiy qism
taza jol – yangi yo‘l, yangi satr, abzats
juwmaq – xulosa
izbe-iz baylanıs – ketma-ket bog‘lanish
parallel baylanıs – parallel bog‘lanish
kontakt baylanıs – kontakt bog‘lanish
distant baylanıs – distant bog‘lanish
ápiwayı joba –sodda reja
qurama joba – murakkab reja

Irkilis belgi – tinish belgisi
ajıratıwshı irkilis belgisi – (ajratuvchi tinish belgisi)
bóliwshi irkilis belgileri – (ayiruvchi tinish belgilari)
noqat – nuqta
soraw belgisi – so‘roq belgisi
úndew belgisi – undov belgisi
útir – vergul
qos noqat – ikki nuqta
kóp noqat – nuqtalar, uch nuqta
noqatlı útir – nuqtali vergul
sızıqsha – tire; defis, chiziqcha
qawıs – qavs
tırnaqsha – qo‘shtirnoq

Til stilleri
stilistikanıń tiykarı – stilistikaning asosi
stilistikalıq qural – stilistik vosita
sóylew mádeniyatı – nutq madaniyati
til stilleri – (til uslublari)
sóylew stilleri – nutq uslublari
ilimiy stil – ilmiy uslub
rásmiy stil – rasmiy uslub
rásmiy is qaǵazlar stili – rasmiy ish qog‘ozlari uslubi
kitabıy stil – kitobiy uslub
kórkem ádebiyat stili – badiiy uslub
kórkem súwretlew qurallları – badiiy tasvir vositalari
publicistikalıq stil – publitsistik uslub
poetikalıq stil – poetik uslub
prozalıq stil – nasriy uslub
norma – me’yor
stillik figura – uslubiy figura
tımsallar stili – timsollar uslubi
oratorlar stili – notiqlar uslubi
ocherk – ocherk
gazeta stili – gazeta uslubi
ámeliy stilistika – amaliy uslubiyat
funkcionallıq stil – funktsional uslub
jeke adam stili – individual uslub
is qaǵazlar stili – ish qog‘ozlari uslubi
janrlıq stil – janrlar uslubi
ápiwayı joba – sodda reja
qurama joba – murakkab reja
metafora – metafora
antiteza – antiteza
ellipsis – ellipsis
epitet – epitet
citata – sitata
talqılaw tekstleri – muhokama-matnlar
is qaǵazı – ish qog‘ozi
rásmiy is qaǵazları – rasmiy ish qog‘ozlari
is júrgiziw quralı – ish yuritish vositasi
qatnas qaǵazları – aloqa qog‘ozlari
rásmiy hújjetler – rasmiy hujjatlar

Sózlik – lug’at
Leksikografiya – lug’atshunoslik
orfografiyalıq (imla) sózlik – imlo lug’ati
awdarma sózlik – tarjima lug’at
yeki tillik awdarma sózlik – ikki tillik (tarjima) lug’at
russha-qaraqalpaqsha sózlik – ruscha-qoraqalpoqcha lug’at
túsindirme sózlik – izohli lug’at
sinonimler sózligi – sinonimlar lug’ati
dialektologiyalıq sózlik – shevaga xos so‘zlar lug’ati
frazeologiyalıq sózlik – frazeologik lug’at
orfoepiyalıq sózlik – orfoepik lug’at
terminologiyalıq sózlik – terminlar lug’ati
qaytalaw – takrorlash
taq tańba – toq]]> bekan Fri, 21 Mar 2025 10:15:01 +0000 https://megaline.uz/index.php?newsid=171 https://megaline.uz/index.php?newsid=171 A

adabiy til – ádebiy til
yangi yo‘l, yangi satr, abzats – taza jol
ajratib yoziladigan qo‘shma so‘zlar – birikpegen qospa sózler
(ajratuvchi tinish belgisi) – ajıratıwshı irkilis belgisi
ajratib yoziladigan otlar – birikpegen atlıqlar
ajratib yoziladigan qo‘shma fe’llar – birikpegen qospa feyiller
ajratib yoziladigan sifatlar – birikpegen kelbetlikler
aloqa qog‘ozlari – qatnas qaǵazları
atov gap – ataw gáp
ajratilgan hol – ayırımlanǵan pısıqlawısh
ajratilgan izohlovchi – ayırımlanǵan ayqınlawısh
ajratilmagan izohlovchi – ayırımlanbaǵan ayqınlawısh
alfavit – alfavit
alipbe – álipbe
amaliy uslubiyat – ámeliy stilistika
aniq mayl – anıqlıq meyil
aniq o‘tgan zamon – anıq ótken máhál
aniqlovchi – anıqlawısh
aniqlovchi ergash gap – anıqlawısh baǵınıńqı gáp
antonimlar (zid ma‘noli so’zlar) – antonimler
aniqlovchi aloqasidagi so‘z birikmasi – anıqlawıshlıq qatnastaǵı sóz dizbegi
antiteza – antiteza
arab-fors so’zlari – arab-parsı sózleri
arab raqami – arab cifrı
aralash qo‘shma gaplar - aralas qospa gápler
asosiy fikr – tiykarǵı pikir
asosiy (neytral) ma’no – tiykarǵı máni
asliy sifat – negizgi kelbetlik
asosiy qism – tiykarǵı bo’lim
atama – atama
atoqli otlar – menshikli atlıqlar
atoqli qo‘shma otlar – menshikli qospa atlıqlar
avtor gap – avtor gápi
ayiruv bog‘lovchisi – awıspalı dáneker
ayiruv-chegaralov yuklamasi – ayırıw-sheklew janapayı
aytilishi – aytılıwı (orfoepiya)

B

badiiy uslub – kórkem ádebiyat stili
badiiy tasvir vositalari - kórkem súwretlew qurallları
boshqaruv – basqarıw
belgilash olmoshi – belgilew almasıǵı
bir bosh bo‘lakli gaplar – bir bas aǵzalı gápler
bir ma‘noli so‘z – bir mánili sóz
bir necha ergash gapli qo‘shma gaplar – kóp baǵınıńqılı qospa gápler
bir turdagi aniqlovchilar – bir túr anıqlawısh
bir vaqtda yuz beradigan inkor ma‘noli bog‘langan qo‘shma gap – bir waqıtlı mezgilles dizbekli qospa gáp
birgalik nisbat – sheriklik dáreje birlik – birlik san
biriktiruvchi bog‘lovchi – biriktiriwshi dáneker
bitishuv – jupkerlesiw
bog‘langan qo‘shma gap – dizbekli qospa gáp
bog‘lanishli nutq – baylanıslı sóylew
bog‘lanishli so‘zlar – baylanıslı qarapayım sózler
bog‘lovchi – dáneker
bog‘lovchili bog‘langan qo‘shma gap – dánekerli dizbekli qospa gáp
bog‘lovchi vazifasidagi so‘zlar – dánekerlik xızmettegi sózler
bog‘lovchisiz bog‘langan qo‘shma gap – dánekersiz dizbekli qospa gáp
bog‘lovchi ohang – dizbeklewshi intonaciya
biriktiruvchi bog‘lovchilar – dizbeklewshi dánekerler
bosh gap – bas gáp
bosh harf – bas hárip
bosh kelishik – ataw sepligi
bosh so’z – bas sóz
boshlama – baslama (kirisiw)
boshqa tillardan o’zlashtirilgan so’zlar – basqa tillerden ózlestirilgen sózler
buyruq-istak mayl – buyrıq meyil
buyruq gap – buyrıq gáp
buyruq-xitob undovlari – buyrıq (imperativ) tańlaq
bo‘lishli fe’l – bo’lımlı feyil
bo‘lishsiz fe’l – bolımsız feyil
bo‘lishsizlik olmoshi – bolımsızlıq almasıǵı
bo‘lishsizlik qo‘shimchasi – bolımsız qosımta
bo‘g‘in – buwın
bo‘g‘inga ajratish – buwınǵa bóliw
bo‘g‘in ko‘chirish – buwın ótkermelewi
bo‘g‘in singarmonizmi – buwın únlesligi

D

darak gap – xabar gáp
davlat tili – mámleketlik til
davlat tili maqomi – mámleketlik til biyligi
defis (chiziqcha) – defis; sızıqsha
dialog – dialog
dialogik nutq – dialoglıq sóylew

E

ega – baslawısh
egalik qo‘shimchalari – tartım qosımtalar (jalǵaw)
egalik qo‘shimchali turlanish – tartımlı seplew
egalik qo‘shimchali turlanish – tartımlı sepleniw
ellipsis – ellipsis
epitet – epitet
epigraf – epigraf
ergashtiruvchi bog‘lovchi – baǵınıńdırıwshı dáneker
ergash gap – baǵınıńqı gáp
ergash (tobe) so‘z – baǵınıńqı sóz
ergash (tobe) bog‘langan so‘zlar – baǵınıńqı baylanıstaǵı sózler
ergashgan qo‘shma gap – baǵınıńqılı qospa gáp
eskirib qolgan so’zlar – gónergen sózler

F

fe’l – feyil (sózler)
fe’l mayllari – feyil meyilleri
fe’l ko‘makchilar – feyil tirkewishler
fe’l zamonlari – feyildiń máhálleri
(fe’lli bir bosh bo‘lakli gaplar) – feyil bir bas aǵzalı gápler
fe’lli birikma – feyilli birikpe
fe’lli so‘z birikmasi – feyil sóz dizbegi
(fe’lli o‘ramlar; oborotlar)– feyil toplamları
fonetika – fonetika
frazeologik lug’at – frazeologiyalıq sózlik
frazeologik birliklar – frazeologiyalıq birlikler
funktsional uslub – funkcionallıq stil
frazeologik sinonimlar – frazeologiyalıq sinonimler
frazeologizm, ibora – frazeologizm (turaqlı sóz dizbegi)

G

gazeta uslubi – gazeta stili
gap – gáp
gap bo‘laklari – gáp aǵzaları
gapning ajratilgan bo‘laklari – gáptiń ayırımlanǵan aǵzaları
gapning bosh bo‘laklari – gáptiń bas aǵzaları
gapning grammatik asosi – gáptiń grammatikalıq tiykarı
gapning ikkinchi darajali bo‘laklari – gáptiń ekinshi dárejeli aǵzaları
(gapning undalma bo‘lagi) – gáptiń qaratpa aǵzası
gapning uyushiq bo‘laklari – gáptiń birgelkili aǵzaları
grafika – grafika
grammatika – grammatika
grammatik sinonimlar – grammatikalıq sinonimler
grammatik asos – grammatikalıq tiykar
gumon olmoshi – belgisizlik almasıǵı
guruh – topar

H

harakar ma‘nosi – háraket mánisi
harakat nomi – háreket atı feyili
harf – hárip
hikmatli so‘zlar – ushırma sózler
hisob so‘zlari – ólshew birlikleri
hissiyot (his-hayajon) undovlari – tuyǵı-sezim tańlaq
hol – pısıqlawısh
hol ergash gap – pısıqlawısh baǵınıńqı gáp
holat ravishi – sın ráwishi
hollik aloqasidagi so‘z birikmasi – pısıqlawıshlıq qatnastaǵı sóz dizbegi
hozirgi-kelasi zamon – házirgi-keler máhál
hozirgi zamon – házirgi máhál
hozirgi zamon davom fe’li – dawamlı házirgi máhál
husnixat – durıs jazılıw

I

ibora – turaqlı sóz dizbegi
ikki bosh bo‘lakli gaplar – eki bas aǵzalı gápler
ikki nuqta – qos noqat
ikki tillik (tarjima) lug’at – eki tillik awdarma sózlik
ilmiy uslub – ilimiy stil
imlo – imla
imlo lug’ati – orfografiyalıq sózlik
imlo qoidalari – imla qaǵiydaları
imlo lug’ati – imla sózlik (sózligi)
internatsional so‘zlar – internacionallıq sózler
individual uslub – jeke adam stili
(ingichka aytilgan so’zlar) – jińishke aytılǵan sózler
(ingichka undosh tovush) – jińishke dawıssız ses
(ingichka (yumshoq) unli tovushlar) – jińishke dawıslı sesler
inkor bog‘lovchisi – gezekles dáneker (gá)
inkor bog‘lovchisi yordamida bog‘langan qo‘shma gap – mezgilles dizbekli qospa gáp
(inkor ma‘noli so‘z-gap) – biykarlawshı sóz-gáp
inkor mazmunli bog‘lovchisiz bog‘langan qo‘shma gap – dánekersiz mezgilles dizbekli qospa gáp
inkor yuklamalari – biykarlawshı janapay
inversiya – inversiya
izohlovchi bog‘langan qo‘shma gap – túsindirmeli dizbekli qospa gáp
ish yuritish vositasi – is júrgiziw quralı
izohlovchi – ayqınlawısh
izohlanuvchi bo‘lak – ayqınlanıwshı aǵza
izohli lug’at – túsindirme sózlik
ishlatilish doirasi cheklangan so’zlar – qollanılıw órisi sheklengen sózler
ishonch bildiruvchi modal so‘zlar – isenim bildiriwshi modal sózler

J

jahon tillari – dúnya tilleri
(jamlov olmoshi) – jámlew almasıǵı
jamlovchi son – jıynaqlaw san
janrlar uslubi – janrlıq stili
jarangli – únli
jarangli undosh tovush – únli dawıssız ses
jarangsiz – únsiz
jarangsiz undosh tovush – únsiz dawıssız ses
juft olmosh – jup almasıq
juft fe’l – jup feyil
juft sonlar – jup sanlıq
juft so‘zlar – jup sózler
jo‘nalish kelishigi – barıs sepligi
(juft aniqlovchi) – jup anıqlawısh
juft otlar – jup atlıq
juft taqlid so‘zlar – jup eliklewish sózler
juft sifatlar – jup kelbetlikler
/// . . . – jup tańba
juft undovlar – jup tańlaq

K

kasb bildiruvchi otlar – kásip atları
kasb bildiruvchi otlarni yasovchi qo‘shimchalar – kásip atların jasawshı qosımtalar
kasb bildiruvchi so‘zlar – kásiplik (professionallıq) sózler
kasr son – bólshek san
kelasi zamon – keler máhál
kelishik – seplik
kelishik qo‘shimchalari – seplik qosımtalar
kengaytirilgan (yoyiq) aniqlovchi – keńeytilgen anıqlawısh
kengaytirilgan (yoyiq) izohlovchi – keńeytilgen ayqınlawısh
kengaytirilgan (yoyiq) gap bo‘lagi – keńeytilgen gáp aǵzası
keyingi ta‘sir – keyinli tásir
kesim – bayanlawısh
ketma-ket kelgan inkor ergash gapli qo‘shma gaplar – izbe-iz baǵınıńqılı qospa gápler
ketma-ket inkor ergash gapli qo‘shma gaplar – izbe-izli mezgilles dizbekli qospa gápler
ketma-ket bog‘lanish – izbe-iz baylanıs
kitobiy uslub – kitabıy stil
kirish so‘z; (kirish bo‘lak) – kiris aǵza
(kirish gap) – kiris gáp
kishilik olmoshi – betlik almasıǵı
kichraytirish va erkalash otlari – kishireytiwshi mánili atlıq
konkret otlar – anıq mánili atlıq
kontakt bog‘lanish – kontakt baylanıs
kuchaytirma daraja – arttırıw dárejesi
kuchli (bosh) urg‘u – kúshli pát
kuchaytiruv yuklamasi – kúsheytiw janapayı
ko‘makchi – tirkewish
ko‘makchi fe’llar – kómekshi feyiller
ko‘makchi vazifasidagi so‘zlar – tirkewish xızmettegi sózler
ko‘p ma‘noli otlar – kóp mánili atlıqlar
ko‘p ma‘noli so’z – kóp mánili sóz
ko‘plik – kóplik san
ko‘plik qo‘shimchasi – kóplik qosımtalar
ko‘plik qo‘shimchasi – kóplik jalǵaw
(ko‘rin ishga taqlid so‘zlar)– kórin iske eliklewish sózler
ko‘rsatish olmoshi – siltew almasıǵı
ko‘chirma gap – tuwra gáp (ko‘chma fe’l)? – awıspalı feyil
ko‘chish belgisi – kóshiw belgisi
ko‘chma ma’no (so’zning ko‘chma ma‘nosi) – awıspalı máni

L

lablanmagan – eziwlik
lablangan – erinlik
lablangan unli tovushlar – erinlik dawıslı sesler
lablanmagan unli tovushlar – eziwlik dawıslı sesler
lab undosh tovushi – erinlik dawıssız ses
leksik qatlam – leksikalıq quram
leksik sinonimlar – leksikalıq sinonimler
leksika – leksika
leksikaning boyish manbalari – leksikanıń bayıw derekleri
leksikografiya – leksikografiya
leksikologiya – leksikologiya
luqma; replika – replika
lug’at – sózlik
lug’at qatlami – sózlik quram
lug’atshunoslik – leksikografiya
lug’aviy ma’no – leksikalıq máni

M

majhul nisbat – belgisiz dáreje
maqsad ergash gapli qo‘shma gap – maqset baǵınıńqılı qospa gáp
maqsad holi – maqset pısıqlawısh
(ma’qullash) tasdiq ma‘noli so‘z-gap – maqullawshı sóz-gáp
ma’noviy aloqa – mánilik qatnas
mantiqiy urǵu – logikalıq pát
maqol va matallar – naqıl-maqallar
maqsad ravishi – maqset ráwishi
mavhum otlar – abstrakt mánili atlıq
ma’no – máni
ma‘noli so’z – mánili sóz
metafora – metafora
me’yor – norma
milliy til – milliy til
miqdor-daraja ravishi – muǵdar-dáreje ráwishi
miqdor son – esaplıq san
modal so‘zlar – modal sózler
(modallik yuklamasi) – modallıq janapay
monologik nutq – monologlıq sóylew
morfologik me’yor – morfologiyalıq norma
morfologik sinonimlar – morfologiyalıq sinonimler
morfologiya – morfologiya
moslashuv – kelisiw
muallif gapi – sóylewshiniń gápi
muhokama-matnlar – talqılaw tekstleri
murakkab kesim – qospalanǵan bayanlawısh
murakkab reja – qospalanǵan joba
murakkab sintaktik butunlik – qospalanǵan sintaksislik pútinlik – qospalanǵan jay gáp
mustaqil so’zlar – ǵárezsiz sózler

N

(natija bog‘lovchisi) – nátiyje dáneker
neologizmlar – neologizmler
nisbiy sifat – dórendi kelbetlik
notiqlar uslubi – oratorlar stili
nuqta – noqat
nuqtalar – kóp noqat nuqtali
vergul – noqatlı útir
nutq a‘zolari – sóylew aǵzaları
nutq madaniyati – sóylew mádeniyatı
nutq tovushlari – til sesleri
nutq uslublari – til stilleri (sóylew stilleri)

O

odatdagi tartib – ádettegi (tuwra) tártip
oddiy daraja – jay dáreje
olmosh – almasıq
omonimlar (shakldosh so’zlar) – omonimler
orfoepiya – orfoepiya
orfoepik lug’at – orfoepiyalıq sózlik
orfografiya – orfografiya
orfogramma – orfogramma
orttirma daraja – arttırıw dárejesi
orttirma nisbat – ózgelik dáreje
ot-kesim – atlıq-bayanlawısh
ot ko‘makchilar – atawısh tirkewishler
otlar – atlıq (sózler)
otlarning kichraytirish va erkalash shakli – kishireytiwshi mánili atlıq jasawshı qosımtalar
otlarning qarashlilik shakli – atlıqtıń tiyislilik forması
otlarning uslubiy qo‘llanishi – atlıqtıń stillik qollanılıwı
otlarning o‘rin shakli – atlıqtıń orın forması
otlarning o‘xshatish shakli – atlıqtıń salıstırıw forması
otlashuv – atlıqlasıw
otli birikma – atlıqlı birikpe
otlashgan fe’l – atawısh feyil
otlashgan fe’lli o‘ram – atawısh feyil toplamı
otlashgan so‘zlar – atawısh sózler
otli so‘z birikmasi– atawısh sóz dizbegi
otlashgan sifatlar – atlıqlasǵan kelbetlikler
otning shaxs-son qo‘shimchalari bilan o‘zgarishi – atlıqtıń betleniwi
otlarning egalik qo‘shimchalari bilan o‘zgarishi – atlıqtıń tartımlanıwı
oǵzaki – awızsha
oǵzaki adabiy nutq – awızeki ádebiy sóylew
ozaytirma daraja – páseytiw dáreje
ocherk – ocherk
ochiq bo‘g‘in – ashıq buwın

P

payt ergash gapli qo‘shma gap – waqıt baǵınıńqılı qospa gáp
payt holi – waqıt pısıqlawısh
parallel bog‘lanish – parallel baylanıs
paronimlar – paronimler
passiv so‘zlar – passiv sózler
payt ravishi – waqıt ráwishi
poetik uslub – poetikalıq stil
portlovchi undoshlar – jarılıwshı dawıssızlar
predmetning belgisi – zattıń túr-túsi
proza uslubi – prozalıq stil
publitsistik uslub – publicistikalıq stil

Q

qaratqichli bog‘lanish – úylesiw (izafet)
qaratqich(li) aniqlovchi – úylesiwshi anıqlawısh
qaratqich kelishigi – iyelik sepligi
qator kelgan bir xil undosh harflar – qatara kelgen bir túr dawıssız hárip
qavs – qawıs
qisqartma otlar – qısqarǵan atlıqlar
qisqartma so‘zlar – qısqarǵan sózler
qiyosiy daraja – salıstırıw dáreje
(qiyoslash holi) ??? – qarsılas pısıqlawısh
qiyoslash yo‘li bilan bog‘lanish – salıstırmalı baǵınıńqılı qospa gáp
qoida – qaǵıyda
qo‘sh unli harflar – qos dawıslı háripler
qo‘shib yoziladigan qo‘shma so’zlar – birikken qospa sózler
qo‘sh undosh tovush – birgelkili dawıssız ses
qo‘shib yoziladigan otlar – birikken atlıqlar
qo‘shib yoziladigan sifatlar – birikken kelbetlikler
qo’shib yoziladigan qo‘shma fe’llar – birikken qospa feyiller
qo‘shimcha – qosımta; jalǵaw
qo‘shma olmosh – qospa almasıq
qo‘shma fe’l – qospa feyil
qo‘shma gap – qospa gáp
qo‘shma son – qospa sanlıq
qo‘shma so’z – qospa sóz
qo‘shma ravish – qospa ráwish
qo‘shtirnoq – tırnaqsha
qo‘shimcha – qosımta
(qo‘shma aniqlovchi) – qospa anıqlawısh
qo‘shma bog‘lovchi – qospa dáneker
qo‘shma fe’l kesim – qospa feyil bayanlawısh
(qo‘shma izohlovchi) – qospa ayqınlawısh
qo‘shma ot kesim – qospa atawısh bayanlawısh
qo‘shma kesim – qospa bayanlawısh
qo‘shma sifat – qospa kelbetlik
(qo‘shma to’ldiruvchi) – qospa tolıqlawısh

R

raqam – cifr
rasmiy ish qog‘ozlari uslubi – rásmiy is qaǵazlar stili
rasmiy uslub – rásmiy stil
ravish – ráwish
ravish (tarz) holi – ráwish pısıqlawısh
rasmiy hujjatlar – rásmiy hújjetler
rasmiy ish qog‘ozlari – rásmiy is qaǵazları
ravishdosh – hal feyil
ravishdosh oboroti – hal feyil toplamı
ravishlarda daraja – ráwishtiń dárejeleri
ravish ergash gapli qo‘shma gap – sın baǵınıńqılı qospa gáp
ravish holi – sın pısıqlawısh
replika (luqma) – replika
rim raqami – rim cifrı
rivoya-matn – tekst
rus tili orqali kirgan so‘zlar – rus tili arqalı kirgen sózler
rus tilidan kirgan so‘zlar – rus tilinen kirgen sózler

S

sabab bog‘lovchisi – sebep dáneker
sabab ergash gapli qo‘shma gap – sebep baǵınıńqılı qospa gáp
sabab holi – sebep pısıqlawısh
sabab-natija bog‘lanishli qo‘shma gap – sebep-nátiyje dizbekli qospa gáp
sabab ravishi – sebep ráwishi
sanoq son – sanaq san
sifatdosh – kelbetlik feyil
sifat darajalari – kelbetlik dárejeleri
sifatdosh oboroti – kelbetlik feyil toplamı
sifat – kelbetlik
sifatlar – kelbetlikler
singarmonizm qonuni – únleslik nızamı
sifatlovchi aniqlovchi – jupkerlesiwshi anıqlawısh
sinonim otlar – sinonim atlıqlar
sinonimik qator – sinonimlik qatar
sinonimiya – sinonimiya
sinonimlar (ma’nodosh so’zlar) – sinonimler
sinonimlar lug’ati – sinonimler sózligi
sintaksis – sintaksis
sintaktik vazifa – sintaksislik wazıypa
sinonim fe’llar – sinonim feyiller
sinonimlar lug’ati – sinonimler sózligi
sintaktik bog‘lanish – sintaksislik baylanıs
sintaktik ma’no – sintaksislik máni
sintaktik sinonimlar – sintaksislik sinonimler
sirg‘aluvchi undoshlar – jabısıwshı reńk
sitata – citata
sodda olmosh – jay almasıq
sodda (yakka) bog‘lovchi – dara dáneker
(sodda ega) – jay baslawısh
sodda fe’l – jay feyil
sodda fe’l kesim – jay feyil bayanlawısh
sodda gap – jay gáp
sodda izohlovchi – jay ayqınlawısh
sodda otlashgan kesim – jay atawısh bayanlawısh
sodda ravish – jay ráwish
sodda sifat – jay kelbetlik
sodda son – jay sanlıq
sodda taqlid so’zlar – dara eliklewish sózler
sodda so‘z – dara sóz
(sodda turlanish) – jay sepleniw
(sodda to’ldiruvchi) – jay tolıqlawısh
sodda reja – ápiwayı joba
sodda undov so‘z – dara tańlaq
sof (asl) ko‘makchilar – túpkilikli tirkewishler
son – sanlıq
stilistik vosita – stilistikalıq qural
stilistik (uslubiy) chegaralangan so’zlar – stilistikalıq shegaralanǵan sózler
stilistikaning asosi – stilistikanıń tiykarı
so‘roq – soraw
so‘roq gap – soraw gáp
so‘roq olmoshi – soraw almasıǵı
so‘roq belgisi – soraw belgisi
so‘roq-taajjub yuklamasi – soraw janapay
(so‘roq so‘z-gaplar) – soraw sóz-gápler
so‘z birikmasi – sóz dizbegi
so’z boyligi – sóz baylıǵı
so‘zlashuv uslubi – sóylew stili
so‘z ma‘nosi – sóz mánisi
so‘z-gap – sóz-gáp
so‘z qo‘shish usuli – sóz qosılıw usılı
so‘zning asosi – sózdiń tiykarı
so’zning bosh ma‘nosi – sózdiń tuwra mánisi
so‘zning imlosi – sózdiń imlası
so‘zning ko’p ma‘noliligi – sózdiń kóp mánililigi
so‘z tarkibi – sózdiń qurılısı
so‘z turkumlari – sóz shaqapları
so‘z o‘zak -negizi – sóz tiykarı
so‘z yasash usullari – sóz jasaw usılları
so‘z yasash – sóz jasalıw
so‘z urǵusi – sózdiń páti
so‘z o’zgartiruvchi qo‘shimchalar – sóz túrlewshi qosımtalar
so‘z o’zgartiruvchi qo‘shimchalar – sóz ózgertiwshi qosımtalar
so‘z yasovchi qo‘shimcha – sóz jasawshı qosımta

T

takror bog‘lovchilar – tákirar dánekerler
takroriy so‘z – tákirar sóz
takror taqlid so‘zlar – tákirar eliklewish sózler
takroriy olmosh – tákirar almasıq
takroriy sifatlar – tákirar kelbetlikler
takroriy undov so‘z – tákirar tańlaq
ta‘kid yuklamasi – modal janapay
taqlid so‘zlar – eliklewish sózler
taqsim son – toplaw san
tarjima lug’at – awdarma sózlik
tartib son – qatarlıq san
tasvir-matn – kórkem tekst
tasviriy ifoda – kórkem súwretlew
tasviriy so‘zlar – súwretlewshi sózler
teng bog‘lovchilar – teń dánekerler
teng ergash gapli qo‘shma gaplar – teń baǵınıńqılı qospa gápler
teng bog‘langan so‘zlar – teń (dizbekli) baylanıstaǵı sózler
termin (atama) – termin
terminlar lug’ati – terminologiyalıq sózlik
til orqa – til artı
til oldi – til aldı
til undosh tovushi – til dawıssız sesleri
til o‘rta – til ortası
tilak mayli – tilek meyil
tillar o‘rtasidagi munosabatlar – tiller ortasındaǵı qarım-qatnas
tilshunoslik – lingvistika
(timsollar uslubi) – tımsallar stili
tinish belgi(si) – irkilis belgi
tire (defis, chiziqcha) – sızıqsha
tobe – ǵárezli
(tobelanmagan); mustaqil – ǵárezsiz
tovush – ses
tovush almashinishi – ses almasıwı
tovush singarmoniyasi – ses únlesligi
tovushga taqlid so‘zlar– seske eliklewshi sózler
tub sifat – tiykar kelbetlik
tub son – dara sanlıq
tub so‘z – tiykar sóz
tub taqlid so‘z – tiykarǵı tańlaq
turdosh otlar – ǵalabalıq atlıqlar
turkiy tillar – túrkiy tiller
turlanish – sepleniw
tuslanish – betleniw
tutuq belgisi – apostrof
tushum kelishigi – tabıs sepligi
tushuncha – túsinik
to‘ldiruvchi – tolıqlawısh
to‘ldiruvchi aloqasidagi so‘z birikmasi – tolıqlawıshlıq qatnastaǵı sóz dizbegi
to‘ldiruvchi ergash gap – tolıqlawısh baǵınıńqı gáp
to‘liq gap – tolıq gáp
to‘liqsiz fe’l – tolıq emes feyil
to‘liqsiz gap – tolıq emes gáp
to‘siqsizlik holi – qarsılas pısıqlawısh ???

U

(umumiy adabiy so‘zlar) – ulıwma ádebiy sózler
umumxalq ishlatadigan so’zlar – ulıwma qollanılatuǵın sózler
umumlashtiruvchi so‘zlar – ulıwmalastırıwshı sózler
(umumlashgan ma’no) – ulıwmalıq máni
un (ovoz, tovush) – dawıs
undalma – qaratpa (so’z); qaratpa aǵza
(undalma so‘z-gaplar) – qaratpa sóz-gápler
undov belgisi – úndew belgisi
undov gap – úndew gáp
undov so‘z-gaplar – tańlaq sóz-gápler
undovlar – tańlaq sózler
undosh tovush – dawıssız (ses)
unli – dawıslı
unli tovush – dawıslı ses
unumli – ónimli
unumsiz qo‘shimchalar – ónimsiz qosımtalar
urg‘uli bo‘g‘in – pátli buwın
urǵusiz bo‘g‘in – pátsiz buwın
uslubiy figura – stillik figura
uslubiy neytral stil – bir stil ushın biytárep sózler
uyadosh so‘zlar – túbirles sózler
uyushmagan aniqlovchilar – birgelikli emes anıqlawıshlar
uzoq o‘tgan zamon fe’llari – burın bolıp ótken máhál feyilleri

V

vazifadosh ko‘makchilar – funkcionallıq tirkewishler
vergul – útir
vositali to‘ldiruvchi – qıya tolıqlawısh
vositasiz to‘ldiruvchi – tuwra tolıqlawısh

X

xabar mayli – xabar meyili
xulosa – juwmaq

Y

yangi yo‘l, yangi satr, abzats – jańa jol
yozma adabiy til – jazba ádebiy til
yozuv – jazıw
yangi paydo bo‘lgan so’zlar – jańa payda bolǵan sózler
yaqin o‘tgan zamon – jaqın ótken máhál
yasama sifat – dórendi kelbetlik
yasama so‘z – dórendi so’z
yiǵiq sodda gap – keńeytilmegen jay gáp
yopiq bo‘g‘in – tuyıq buwın
yordamchi so‘z turkumlari – kómekshi sóz shaqapları
yordamchi so’zlar – kómekshi sózler
yoyiq sodda gap – keńeytilgen jay gáp
yozilishi – jazılıwı
yozma adabiy nutq – jazba ádebiy sóylew
yuklama – janapay
(yo‘ǵon aytilgan so’zlar) – juwan aytılǵan sózler
(yo‘ǵon undosh tovush) – juwan dawıssız ses
(yo‘ǵon (qattiq) unli tovushlar) – juwan dawıslı sesler
(yo‘ǵon qo‘shimcha) – juwan qosımta

Z

zamon ma‘nosi – máhál mánisi
zidlov bog‘lovchisi – qarsılas dáneker
zidlash asosida bog‘langan qo‘shma gap – qarsılas dizbekli qospa gáp
zidlov bog‘lovchisi yordamida bog‘langan qo‘shma gap – dánekerli gezekles dizbekli qospa gáp
zidlov ergash gapli qo‘shma gap – qarsılas baǵınıńqılı qospa gáp

O‘

o‘rin bildiruvchi otlarni yasovchi qo‘shimchalar – orındı bildiriwshi atlıqlardı jasawshı qosımtalar
o‘rin ravishi – orın ráwishi
o‘rin -payt kelishigi – orın sepligi
o‘rin bildiruvchi otlar – orın atları
o‘rin ergash gapli qo‘shma gap – orın baǵınıńqılı qospa gáp
o‘rin holi – orın pısıqlawısh
(o‘rinlashish tartibi) – orın tártibi
o‘timli fe’l – аwıspalı feyil
o‘timsiz fe’l – аwıspasız feyil
o‘zgargan tartib – orın almasıw tártibi
o‘tgan zamon – ótken máhál
o’z ma‘nosi – tuwra máni
o‘zak – túbir (túbir so’z)
o‘zak dosh so’zlar – túbirles sózler
o‘zbek xalq shevalari – ózbek xalıq dialektleri
o‘zgargan tartib – ózgergen tártip
o‘zlashtirma gap – ózlestirilgen gáp
o‘zlik nisbat – ózlik dáreje
o‘zlik olmoshi – ózlik almasıǵı

Sh
shakl – forma
shart ergash gapli qo‘shma gap – shárt baǵınıńqılı qospa gáp
(shart bog‘lovchisi) – shárt dáneker
shart holi – shárt pısıqlawısh
shart mayl – shárt meyil
shaxs bildiruvchi otlar – adam mánisindegi atlıq; adam atları
shaxs(shaxs-son) – betlik
shaxs-son qo‘shimchalari bilan qo‘llanish – betleniw
shaxs-son qo‘shimchasi – betlik qosımta
shaxsi (egasi) málum gap – iyesi belgili gáp
shaxsi (egasi) nomálum gap – iyesi belgisiz gáp
shaxsi umumlashgan gap – iyesi ulıwmalasqan gáp
shaxssiz (egasiz) gap – iyesiz gap
shaxs-son qo‘shimchalari – betlik qosımtalar
shevaga xos so‘zlar – dialektlik sózler
shevaga xos so‘zlar lug’ati – dialektlik sózlik
shovqin – shawqım; ún

Ch

chama son – shamalıq san
chiqish kelishigi – shıǵıs sepligi
chiziqcha; tire; defis – sızıqsha
chuqur til orqa – til artı
cho‘ziq unli tovush – sozılınqı dawıslı]]> bekan Fri, 21 Mar 2025 10:09:47 +0000 https://megaline.uz/index.php?newsid=170 https://megaline.uz/index.php?newsid=170 A
abstrakt mánili atlıq – mavhum otlar
adam atları – shaxs nomini bildiruvchi otlar
adam mánisindegi atlıq – shaxs ma‘nosini bildiruvchi otlar
ádebiy til – adabiy til
ádettegi tártip – odatdagi tartib
ajıratıwshı irkilis belgisi – (ajratuvchi tinish belgisi)
álipbe – alifbe
alfavit – alfavit
almasıq – olmosh
ámeliy stilistika – amaliy uslubiyat
ana tili – ona tili
anıq házirgi máhál – (aniq hozirgi zamon)
anıq keler máhál – aniq kelasi zamon)
anıq mánili atlıq – konkret otlar
anıq ótken máhál – aniq o‘tgan zamon
anıqlawısh – aniqlovchi
anıqlawıshlıq qatnastaǵı sóz dizbegi – aniqlovchi aloqasidagi so‘z birikmasi
anıqlıq meyil – aniq mayl (xabar mayli)
anıqlıq qosımtası – (aniqlikni ifodalovchi qo‘shimcha)
anıqlawısh baǵınıńqı gáp – aniqlovchi ergash gap
antiteza – antiteza
antonimler – antonimlar (zid ma‘noli so‘zlar)
ápiwayı joba – sodda reja
apostrof – tutuq belgisi
arab-parsı sózleri – arab-fors so‘zlari
arab cifrı – arab raqami
aralas qospa gápler – aralash qo‘shma gaplar
arttırıw dárejesi – orttirma daraja
atama – atama; termin
ataw sepligi – bosh kelishik
atawısh bir bas aǵzalı gápler – (otli bir bosh bo‘lakli gaplar)
atawısh feyil – otlashgan fe’l
atawısh feyil toplamı – otlashgan fe’l o‘rami (oboroti)
atawısh sózler – otlashgan so‘zlar
atawısh sóz dizbegi – otli so‘z birikmasi
atawısh tirkewishler – ot ko‘makchilar
atlıq (sózler) – otlar
atlıq bayanlawısh – ot kesim
atlıqlasqan kelbetlikler – otlashgan sifatlar
atlıqlasıw – otlashuv
atlıqtıń betleniwi – otning shaxs-son qo‘shimchalari bilan qo‘llanishi
atlıqtıń tartımlanıwı – otlarning egalik qo‘shimchalari bilan o‘zgarishi
ataw gáp – atov gap
ayırımlanbaǵan ayqınlawısh – ajratilmagan izohlovchi
ayırımlanǵan ayqınlawısh – ajratilgan izohlovchi
ayırımlanǵan pısıqlawısh – ajratilgan hol
ayırıw-sheklew janapay – ayiruv-chegaralov yuklamasi
ayqınlawısh – izohlovchi
ayqınlanıwshı aǵza – izohlanmish
aytılıwı (orfoepiya) – aytilishi
avtor gápi – muallif (avtor) gapi
awdarma sózlik – tarjima lug’at
awısqan máni – ko‘chma ma’no
awıspalı dáneker – ayiruv bog‘lovchisi awıspalı feyil – ko‘chma fe’l
awıspalı máni – ko‘chma ma’no
awızeki ádebiy sóylew – oǵzaki adabiy nutq
ashıq buwın – ochiq bo‘g‘in
ashıq dawıslı – ochiq unli

B

baǵındırıwshı dáneker – ergashtiruvchi bog‘lovchi
baǵınıńqı gáp – ergash gap
baǵınıńqı sóz – tobe so‘z
baǵınıńqı baylanıstaǵı sózler – tobe (eragash) bog‘langan so‘zlar
baǵınıńqılı qospa gáp – ergashgan qo‘shma gap
baǵınıńqılı baylanıslı qospa gáp – tobe bog‘langan qo‘shma gap
barıs sepligi – jo‘nalish kelishigi
bas hárip – bosh harf
bas sóz – bosh so‘z
baslama (kirisiw) – boshlama, kirish
baslawısh – ega
basqa tillerden ózlestirilgen sózler – boshqa tillardan o‘zlashtirilgan so‘zlar
basqarıw – boshqaruv
bayanlawısh – kesim
belgilew almasıǵı – belgilash olmoshi
belgisiz dáreje – majhul nisbat
belgisizlik almasıǵı – gumon olmoshi
bet – shaxs
betleniw – tuslanish
betlik almasıǵı – kishilik olmoshi
betlik jalǵaw– shaxs-son qo‘shimchasi
bir bas aǵzalı gápler – bir bosh bo‘lakli gaplar
bir mánili sóz – bir ma‘noli so‘z
bir waqıtlı mezgilles dizbekli qospa gáp –
birgelkili dawıssız ses – qo‘sh undosh tovush
birikken atlıqlar – qo‘shib yoziladigan otlar
birikken kelbetlikler – qo‘shib yoziladigan sifatlar
birikken qospa feyiller – qo‘shib yoziladigan qo‘shma fe’llar
birikpegen atlıqlar – ajratib yoziladigan otlar
birikpegen kelbetlikler – ajratib yoziladigan sifatlar
birikpegen qospa feyiller – ajratib yoziladigan qo‘shma fe’llar
birikpegen qospa sózler – ajratib yoziladigam qo‘shma so‘zlar
biriktiriwshi dáneker – biriktiruvchi bog‘lovchi
burınǵı ótken máhál – uzoq o‘tgan zamon
birlik san – birlik
biykarlawshı janapay – inkor yuklamalari
biykarlawshı sóz-gáp – (inkor ma‘noli so‘z-gap)
bolımlı feyil – bo‘lishli fe’l
bolımsız feyil – bo‘lishsiz fe’l
bolımsız qosımta – bo‘lishsizlik qo‘shimchasi
bolımsızlıq almasıǵı – bo‘lishsizlik olmoshi bo’liwshi
irkilis belgileri – (ajratuvchi tinish belgilari)
bólshek san – kasr son
boljawlı keler máhál – kelasi zamon gumon fe’li
boljawshı máni – gumon ma‘nosi
burın bolıp ótken máhál feyilleri – uzoq o‘tgan zamon fe’llari
buyrıq gáp – buyruq gap
buyrıq meyil – buyruq-istak mayl
buyrıq (imperativ) tańlaq sózler – buyruq undovlar
buwın – bo‘g‘in
buwınǵa ótkermelew – bo‘g‘in ko‘chirish
buwınlardı ótkermelew – bo‘g‘inlarni ko‘chirish
buwınǵa bóliw – bo‘g‘inga ajratish
buwın únlesligi – bo‘g‘in singarmonizmi

D
dánekerli awıspalı dizbekli qospa gáp – ayiruv bog‘lovchisi yordamida bog‘langan qo‘shma gap
dánekerli dizbekli qospa gáp – bog‘lovchili bog‘langan qo‘shma gap
dánekerli gezekles dizbekli qospa gáp – zidlov bog‘lovchisi yordamida bog‘langan qo‘shma gap
dánekerlik xızmettegi sózler – bog‘lovchi vazifasidagi so‘zlar
dánekersiz dizbekli qospa gáp – bog‘lovchisiz bog‘langan qo‘shma gap
dánekersiz mezgilles dizbekli qospa gáp – inkor mazmunli bog‘lovchisiz bog‘langan qo‘shma gap
dánekersiz dizbekli qospa gáp – bog‘lovchisiz bog‘langan qo‘shma gap
dánekerli dizbekli qospa gáp – bog‘lovchi yordamida bog‘langan qo‘shma gap
dara dáneker – sodda (yakka) bog‘lovchi
dara eliklewish sózler – sodda taqlid so‘zlar
dara sanlıq – tub son
dara sóz – sodda so‘z
dara tańlaq – sodda undov so‘z
dawamlı házirgi máhál – hozirgi zamon davom fe’li
dawıs – un, ovoz, tovush
dawıs almasıwı – tovush almashinishi
dawıslı (ses) – unli (tovush)
dawıssız (ses) – undosh (tovush)
defis – defis, chiziqcha
dialektlik sózler – shevaga xos so‘zlar
dialektologiyalıq sózlik – shevaga xos so‘zlar lug’ati
dialog – dialog
distant baylanıs – distant bog‘lanish
dizbeklewshi intonaciya – bog‘lovchi ohang dizbekli
qospa gáp – bog‘langan qo‘shma gap
dizbeklewshi dánekerler – biriktiruvchi bog‘lovchilar
dórendi sóz – yasama so‘z
dórendi kelbetlik – yasama sifat
dúnya tilleri – jahon tillari
durıs jazıw (jazılıw) – husnixat
durıs sóylew – to‘ǵri nutq

E

ellipsis – ellipsis epitet – epitet

F

feyil bir bas aǵzalı gápler – (fe’lli bir bosh bo‘lakli gaplar)
feyil – fe’l
feyil dárejeleri – fe’l nisbatlari
feyil meyilleri – fe’l mayllari
feyil sóz dizbegi – fe’lli so‘z birikmasi
feyil tirkewishler – fe’l ko‘makchilar
feyil toplamları – (fe’lli o‘ramlar; oborotlar)
feyildiń máhálleri – fe’l zamonlari
feyilli birikpe – fe’lli birikma
fonetika – fonetika
forma – shakl frazeologiya – ibora
frazeologiyalıq sinonimler – frazeologik sinonimlar
frazeologiyalıq sózlik – frazeologik lug’at
frazeologiyalıq birlikler – frazeologik birliklar
frazeologizm (turaqlı sóz dizbegi) – frazeologizm, ibora
funkcionallıq stil – funktsional uslub

G

ǵana – gina
gazeta stili – gazeta uslubi
gáp – gap
gáp aǵzaları – gap bo‘laklari
gáptiń ayırımlanǵan aǵzaları – gapning ajratilgan bo‘laklari
gáptiń bas aǵzaları – gapning bosh bo‘laklari
gáptiń birgelkili aǵzaları – gapning uyushiq bo‘laklari
gáptiń ekinshi dárejeli aǵzaları – gapning ikkinchi darajali bo‘laklari
gáptiń grammatikalıq tiykarı – gapning grammatik asosi
gáptiń qaratpa aǵzası – (gapning undalma bo‘lagi)
gezekles dáneker (gá) – inkor bog‘lovchisi
gónergen sózler – eskirib qolgan so‘zlar
grafika – grafika
grammatika – grammatika
grammatikalıq sinonimler – grammatik sinonimlar
grammatikalıq tiykar – grammatik asos

Ǵ

ǵalabalıq atlıqlar – turdosh otlar
ǵárezli – tobe
ǵárezsiz – mustaqil

H

hal feyil – ravishdosh
hal feyil toplamı – ravishdosh oboroti
háreket atı feyili – harakat nomi
háreket mánisi – harakar ma‘nosi
hárip – harf
házirgi-keler máhál – hozirgi-kelasi zamon
házirgi máhál – hozirgi zamon

X

xabar gáp – darak gap

I

ilgerili tásir – oldingi tásir
inversiya – inversiya
ilimiy stil – ilmiy uslub
imla – imlo
imla qaǵıydaları – imlo qoidalari
imla sózligi – imlo lug’ati
internacionallıq sózler – internatsional so‘zlar
irkilis belgi – tinish belgi
is júrgiziw quralı – ish yuritish vositasi
is qaǵazı – ish qog‘ozi
is qaǵazlar stili – ish qog‘ozlari uslubi
iyelik sepligi – qaratqich kelishigi

iyesi belgili gáp –shaxsi (egasi) málum gap
iyesi belgisiz gáp –shaxsi (egasi) nomálum gap
iyesi ulıwmalasqan gáp – shaxsi umumlashgan gap
iyesiz gap – shaxssiz (egasiz) gap
izbe-iz baǵınıńqılı qospa gápler – ketma-ket ergash gapli qo‘shma gaplar
izbe-izli mezgilles dizbekli qospa gápler – ketma-ket kelgan bog‘langan qo‘shma gaplar

J

jabısıwshı reńk – sirǵaluvchi undoshlar
jalǵaw – qo‘shimcha
jaqın ótken máhál – yaqin o‘tgan zamon
jámlew almasıǵı – (jamlov olmoshi)
janapay – yuklama
jańa jol – yangi yo‘l, yangi satr, abzats
janrlıq stili – janrlar uslubi
jańa payda bolǵan sózler – yangi paydo bo‘lgan so‘zlar
jay almasıq – sodda olmosh
jay atawısh bayanlawısh – sodda ot kesim
jay ayqınlawısh – sodda izohlovchi
jay baslawısh – sodda ega jay dáreje – oddiy daraja
jay gáp – sodda gap
jay feyil – sodda fe’l
jay feyil bayanlawısh – sodda fe’l kesim
jay kelbetlik – sodda sifat
jay ráwish – sodda ravish
jay sanlıq – sodda son
jay seplew – sodda turlanish
jay tolıqlawısh – sodda to’ldiruvchi
jazba ádebiy sóylew – yozma adabiy nutq
jazba ádebiy til – yozma adabiy til
jazıw – yozuv
jazılıwı – yozilishi
jarılıwshı reńk – portlovchi undoshlar
jeke adam stili – individual(xususiy) uslub
jińishke aytılǵan sózler – (ingichka aytilgan so‘zlar)
jińishke dawıssız ses – (ingichka (yumshoq) undosh tovush)
jińishke qosımta – (ingichka qo‘shimcha)
jıynaqlaw san – jamlovchi son
jupkerlesiw – bitishuv
jubaylas – juftlash
jup almasıq – juft olmosh
jup anıqlawısh – juft aniqlovchi
jup atlıq – juft otlar
jup feyil – juft fe’l
jup kelbetlikler – juft sifatlar
jup sanlıq – juft sonlar
jup sózler – juft so‘zlar
jup tańba –
jup tańlaq – juft undovlar
jup eliklewish sózler – juft taqlid so‘zlar
juwan aytılǵan sózler – yo‘g‘on aytilgan so‘zlar
jupkerlesiwshi anıqlawısh – sifatlovchi aniqlovchi
juwan dawıslı sesler – yo‘g‘on (qattiq) unli tovushlar
juwan dawıssız ses – yo‘g‘on (qattiq) undosh tovush
juwan qosımta – yo‘g‘on qo‘shimcha
juwmaq – xulosa

K

kásip atları – kasb bildiruvchi otlar
kásip atamaların jasawshı qosımtalar – kasb bildiruvchi otlarni yasovchi qo‘shimchalar
kásiplik (professionallıq) sózler – kasb bildiruvchi so‘zlar
kelbetlikler – sifatlar
kelbetlik dárejeleri – sifat darajalari
kelbetlik feyil – sifatdosh
kelbetlik feyil toplamı – sifatdosh oboroti
keler máhál – kelasi zamon
kelisiw – moslashuv
keńeytilgen anıqlawısh – (kengaytirilgan aniqlovchi); yoyiq aniqlovchi
keńeytilgen ayqınlawısh – (kengaytirilgan izohlovchi)
keńeytilgen gáp aǵzası – (kengaytirilgan gap bo‘lagi); yoyiq gap bo‘lagi
keńeytilmegen jay gáp – yig‘iq sodda gap
keńeytilgen jay gáp – yoyiq sodda gap
keyinli tásir – keyingi tasir
kiris aǵza – (kirish bo‘lak); kirish so‘z
kiris gáp – kirish gap
kitabıy stil – kitobiy uslub
kishireytiwshi mánili atlıq – kichraytirish va erkalash otlari
kishireytiwshi (mánili) atlıq jasawshi qosımtalar – otlarning kichraytirish va erkalash shakllari
kontakt baylanıs – kontakt bog‘lanish
kómekshi feyiller – ko‘makchi fe’llar
kómekshi sózler – yordamchi so‘zlar
kóp baǵınıńqılı qospa gápler – murakkab ergash gapli qo‘shma gaplar
kóplik qosımtalar – ko‘plik qo‘shimchasi
kóp mánili atlıqlar – ko‘p ma‘noli otlar
kóp mánili sóz – ko‘p ma‘noli so‘z
kóp noqat – ko‘p nuqta
kóplik jalǵaw – ko‘plik qo‘shimchasi
kóplik san – ko‘plik
kórin iske eliklewish sózler – holatga taqlid so‘zlar
kórkem ádebiyat stili – badiiy uslub
kórkem súwretlew quralları – badiiy tasvir vositalari
kórkem shıǵarmalar – badiiy asarlar
kúshli pát – kuchli urǵu
kúsheytiw janapayı – kuchaytiruv yuklamasi

Q

qamaw buwın – (ikki tomonlama yopiq bo‘gin)
qaratpa aǵza (sóz) – undalma
qaratpa gápler – undalmali gaplar
qaratpa sóz-gápler – undalmali so‘z-gaplar
qarsılas baǵınıńqılı qospa gáp – to‘siqsiz ergash gapli qo‘shma gap
qarsılas dáneker – zidlov bog‘lovchisi
qarsılas dizbekli qospa gáp – zidlov bog‘lovchisi yordamida bog‘langan qo‘shma gap
qarsılas pısıqlawısh – (qiyoslash holi)
qatara kelgen bir túr dawıssız hárip – qator kelgan bir xil undosh harflar
qatarlıq san – tartib son
qatnas qaǵazları – aloqa qog‘ozlari
qatnaslıq sózler – aloqador so‘zlar qawıs – qavs
qısıq dawıslı – (tor unli)
qısqarǵan atlıqlar – qisqartma otlar
qısqarǵan sózler – qisqartma so‘zlar
qıya tolıqlawısh – vositali to‘ldiruvchi
qos noqat – ikki nuqta
qosımta – qo‘shimcha
qosımta jalǵanıwı – qo‘shimcha qo’shilishi (qo‘shimcha qo‘shish bilan yasalgan so‘zlar)
qospa atawısh bayanlawısh – qo‘shma otlashgan kesim
qospa ayqınlawısh – (qo‘shma izohlovchi)
qospa bayanlawısh – qo‘shma kesim qospa dáneker – qo‘shma bog‘lovchi
qospa feyil – qo‘shma fe’l
qospa feyil bayanlawısh – qo‘shma fe’l kesim
qospa kelbetlik – qo‘shma sifat
qospa sóz – qo‘shma so‘z
qospa tolıqlawısh – (qo‘shma to’ldiruvchi)
qos dawıslı háripler – qo‘sh unli harflar
qospa almasıq – qo‘shma olmosh
qospa anıqlawısh – (qo‘shma aniqlovchi)
qospa gáp – qo‘shma gap
qospa ráwish – qo‘shma ravish
qospa sanlıq – qo‘shma son
qospalanǵan bayanlawısh – murakkab kesim
qospalanǵan joba – murakkab reja
qospalanǵan sintaksislik pútinlik – murakkab sintaktik butunlik

L

leksika – leksika
leksikalıq quram – leksik qatlam
leksikalıq máni – luǵaviy ma’no
leksikalıq sinonimler – leksik sinonimlar
leksikologiya – leksikologiya
lersikografiya – lersikografiya
logikalıq pát – mantiqiy urǵu

M

maqset baǵınıńqılı qospa gáp – maqsad ergash gapli qo‘shma gap
maqset pısıqlawısh – maqsad holi
maqset ráwishi – maqsad ravishi
máhál mánisi – zamon ma‘nosi
maqullawshı sóz-gáp – tasdiq ma‘noli so‘z-gap
mámleketlik til – davlat tili
mámleketlik til biyligi – davlat tili maqomi
mániles sózler – ma’nodosh so‘zlar
mánili sóz – ma‘noli so‘z
mánili sóz shaqapları – mustaqil so‘z turkumlari
mánilik qatnas – ma’noviy aloqa
menshikli atlıqlar –atoqli otlar
menshikli qospa atlıqlar – atoqli qo‘shma otlar
metafora – metafora
mezgilles dizbekli qospa gáp – inkor bog‘lovchisi yordamida bog‘langan qo‘shma gap
milliy til – milliy til
modal sózler – modal so‘zlar
modallıq janapay – (modallik yuklamasi)
morfologiya – morfologiya
morfologiyalıq norma – morfologik me’yor
morfologiyalıq sinonimler – morfologik sinonimlar
muǵdar-dáreje pısıqlawıshı – daraja-miqdor holi
muǵdar-dáreje ráwishi – miqdor-daraja ravishi

N

naqıl-maqallar – maqol va matallar
nátiyje dánekeri – (natija bog‘lovchisi)
neologizm – neologizm
niyetli keler máhál – kelasi zamon maqsad fe’li
noqat – nuqta
noqatlı útir – nuqtali vergul
norma – me’yor

O

omonimler – omonimlar (shakldosh so‘zlar)
oratorlar stili – notiqlar uslubi
orfoepiya – orfoepiya
orfoepiyalıq sózlik – orfoepik lug’at
orfografiya – orfografiya
orfografiyalıq sózlik – imlo lug’ati
orfogramma – orfogramma
ocherk – ocherk

P

paronimler – paronimlar
pát – urǵu
pátli buwın – urǵuli bo‘g‘in
pátsiz buwın – urǵusiz bo‘g‘in
pısıqlawısh – hol
pısıqlawısh baǵınıńqı gáp – hol ergash gap
pısıqlawıshlıq qatnastaǵı sóz dizbegi – holli so‘z birikmasi
poetikalıq stil – (poetik uslub)
prozalıq stil – (prozaik asarlar uslubi)
publicistikalıq stil – publitsistik uslub

R

ráwish – ravish
ráwishtiń arttırıw dárejesi – ravishning orttirma darajasi
ráwishtiń salıstırıw dárejesi – ravishning qiyosiy darajasi
ráwishtiń dárejeleri – ravishlarda daraja
rásmiy hújjetler – rasmiy hujjatlar
rásmiy is qaǵazları – rasmiy ish qog‘ozlari
rásmiy is qaǵazlarınıń stili – rasmiy ish qog‘ozlari uslubi
rásmiy stil – rasmiy uslub
replika – luqma; replika
rim cifrı – rim raqami
rus tili arqalı kirgen sózler – rus tili orqali kirgan so‘zlar
russha-qaraqalpaqsha sózlik – ruscha-qoraqalpoqcha lug’at
rus tilinen kirgen sózler – rus tilidan kirgan so‘zlar

S

salıstırıw dáreje – qiyosiy daraja
salıstırmalı baǵınıńqılı qospa gáp – (qiyoslash ergash gapli qo‘shma gap)
sanaq san – sanoq son
sanlıq – son
sebep baǵınıńqılı qospa gáp – sabab ergash gapli qo‘shma gap
sebep dáneker – sabab bog‘lovchisi
sebep-nátiyje dizbekli qospa gáp – (sabab-natija mazmunli bog‘langan qo‘shma gap)
sebep pısıqlawısh – sabab holi
sebep ráwishi – sabab ravishi
sepleniw – turlanish
seplik – kelishik
seplik qosımtaları (jalǵawlar) – kelishik qo‘shimchalari
ses – tovush
ses únlesligi – tovush singarmoniyasi
seske eliklewish sózler – (tovushga taqlid so‘zlar)
siltew almasıǵı – ko‘rsatish olmoshi
sın baǵınıńqılı qospa gáp – holat (ravish) ergash gapli qo‘shma gap
sın ráwishi – holat ravishi
sın pısıqlawısh – ravish holi
sinonim atlıqlar – sinonim otlar
sinonim feyiller – sinonim fe’llar
sinonimlik qatar – sinonimik qator
sinonimiya – sinonimiya
sinonimler – sinonimlar (ma’nodosh so‘zlar)
sinonimler sózligi – sinonimlar lug’ati
sintaksis – sintaksis
sintaksislik baylanıs – sintaktik bog‘lanish
sintaksislik máni – sintaktik ma’no
sintaksislik sinonimler – sintaktik sinonimlar
sintaksislik wazıypa – sintaktik vazifa
sızıqsha – tire; defis, chiziqcha
soraw belgisi – so‘roq belgisi
soraw – so‘roq
soraw almasıǵı – so‘roq olmoshi
soraw gáp – so‘roq gap
soraw janapay – so‘roq-taajjub yuklamasi
soraw sóz-gápler – (so‘roq so‘z-gaplar)
sóylew aǵzaları – nutq a‘zolari
sóylew mádeniyatı – nutq madaniyati
sóylew stilleri – nutq uslublari; so‘zlashuv uslubi
sóylewshiniń gápi – muallif gapi
sóz baylıǵı – so‘z boyligi
sóz-gáp – so‘z-gap
sóz dizbegi – so‘z birikmasi
sóz jasalıw – so‘z yasash
sóz jasaw usılları – so‘z yasash usullari
sóz jasawshı qosımta – so‘z yasovchi qo‘shimcha
sóz mánisi – so‘z ma‘nosi
sóz qosılıw usılı – so‘z qo‘shish usuli
sóz páti – so‘z urǵusi
so’z tiykarı – so‘z o‘zak -negizi
sóz túrlewshi qosımtalar (jalǵawlar) – so‘z turlovchu qo‘shimchalar
sóz shaqapları – so‘z turkumlari
sózdiń imlası – so‘zning imlosi
sózdiń kóp mánililigi – so‘zning ko‘p ma‘noliligi
sózdiń qurılısı – so‘z tarkibi
sózdiń dáslepki mánisi – so‘zning bosh ma‘nosi
sozılınqı dawıslı – cho‘ziq unli tovush
sózlik – lug’at
sózlik túrleri – lug‘at turlari
sózlik quram – lug’at qatlami
stilistikalıq shegaralanǵan sózler – stilistik chegaralangan so‘zlar
stilistikanıń tiykarı – stilistikaning asosi
stillik neytral sózler (bir stil ushın biytárep sózler) – uslubiy neytral uslub
stillik figura – uslubiy figura

T

tabıs sepligi – tushum kelishigi
tákirar almasıq – takroriy olmosh
tákirar atlıq – takroriy ot
tákirar dánekerler – takror bog‘lovchilar
tákirar sóz – takroriy so‘z
tákirar eliklewish sózler – takror taqlid so‘zlar
tákirar kelbetlikler – takroriy sifatlar
tákirar tańlaq – takroriy undovlar
tákirar ráwish – takroriy ravish
talqılaw tekstleri – muhokama-matnlar
tańlaq sóz-gápler – undov so‘z-gaplar
tańlaq (sózler) – undov
tartım jalǵaw – egalik qo‘shimchalari
tartımlı seplew – (egalik qo‘shimchali turlanish)
temanıń mazmunı – mavzuning mazmuni
teń baǵınıńqılı qospa gápler – teng ergash gapli qo‘shma gaplar
teń (dizbekli) baylanıstaǵı sózler – teng bog‘langan so‘zlar
termin – termin; atama
terminologiyalıq sózlik – terminlar lug’ati
til artı – til orqa
til aldı – til oldi
til dawıssız sesleri – til undosh tovushi
til sesleri – nutq tovushlari
til stilleri – nutq uslublari
tilek meyil – istak mayli
tiller ortasındaǵı
qarım-qatnas – tillar o‘rtasidagi munosabatlar
til ortası – til o‘rta
tımsallar stili – (timsollar uslubi)
tirkewish – ko‘makchi
tirkewish xızmettegi sózler – vazifadosh ko‘makchilar
tırnaqsha – qo‘shtirnoq
tiykar kelbetlik – tub sifat
tiykar sóz (túbir so’z) – tub so‘z
tiykarǵı bo’lim – asosiy qism
tiykarǵı máni – asosiy (neytral) ma’no
tiykarǵi pikir – asosiy fikr
tiykarǵı tańlaq – (tub undov)
tolıqlawısh – to‘ldiruvchi
tolıqlawısh baǵınıńqı gáp – to‘ldiruvchi ergash gap
tolıqlawıshlıq qatnastaǵı sóz dizbegi – to‘ldiruvchi munosabatli so‘z birikmasi
topar – guruh
toplaw san – jamlovchi son
tolıq gáp – to’liq gap
tolıq emes gáp – to’liqsiz gap
turaqlı sóz – ibora
túrkiy tiller – turkiy tillar
turmıs-salt (etiketlik) tańlaǵı –
túsindirmeli dizbekli qospa gáp – izohlovchili bog‘langan qo‘shma gap
túsindirme sózlik – izohli lug‘at
tuyǵı-sezim tańlaǵı – his-hayajon undovlari
tuwra gáp – ko‘chirma gap
tuwra máni – bosh (asosiy) mano
tuwra tártip – odatdagi tartib
tuyıq buwın – yopiq bo‘g‘in
túbir (túbir so’z) – o‘zak ; tub so‘z
túbirles sózler – o‘zak dosh so‘zlar
túpkilikli tirkewishler – sof (asl) ko‘makchilar
tuwra máni – o‘z ma‘nosi
túsinik – tushuncha
tuwra tolıqlawısh – vositasiz to‘ldiruvchi

U

ulıwma ádebiy sózler – umumxalq ishlatiladigan adabiy so‘zlar
ulıwmalastırıwshı sózler – umumlashtiruvchi so‘zlar
ulıwmalıq máni – umumiy ma’no
úndew belgisi – undov belgisi
úndew gáp – undov gap
ushırma sózler – hikmatli so‘zlar

Ú

úlgi – namuna ún – shovqin; un
únleslik nızamı – singarmonizm qonuni
únli – jarangli
únli dawıssız ses – jarangli undosh tovush
únsiz – jarangsiz
únsiz dawıssız ses – jarangsiz undosh tovush
útir – vergul
úylesiw (izafet) – izofa; (qaratqichli bog‘lanish)
úylesiwshi anıqlawısh – qaratqich(li) aniqlovchi

W

ólshew birlikleri – hisob so‘zlari
ónimli – unumli
ózbek xalıq dialektleri – o‘zbek xalq shevalari
ózgelik dáreje – orttirma nisbat
ózgergen tártip – o‘zgargan tartib
ózlestirilgen gáp – o‘zlashtirma gap
ózlik almasıǵı – o‘zlik olmoshi
ózlik dáreje – o‘zlik nisbat
waqıt baǵınińqılı qospa gáp – payt ergash gapIi qo‘shma gap
waqıt pısıqlawısh – payt holi
waqıt ráwishi – payt ravishi
orın atları – o‘rin bildiruvchi otlar
orın atların jasawshı qosımtalar – o‘rin-joy otlarini yasovchi qo‘shimchalar
orın baǵınińqılı qospa gáp – o‘rin ergash gapli qo‘shma gap
orın pısıqlawısh – o‘rin holi
orın ráwishi – o‘rin ravishi
orın sepligi – o‘rin-payt kelishigi
orın tártibi – gapda so‘z tartibi
orın almasıw tártibi – o‘zgargan tartib
ótken máhál – o‘tgan zamon

E

eki bas aǵzalı gápler – ikki bosh bo‘lakli gaplar
eki tillik awdarma sózlik – ikki tillik (tarjima) lug’at
eliklewish sózler – taqlid so‘zlar
erinlik dawıslı sesler – lablangan unli tovushlar
erinlik dawıssız ses – lab undosh tovushi
eziwlik dawıslı sesler – lablanmagan unli tovushlar
esaplıq san – miqdor son

Z

zattıń túr-túsi – predmetning belgisi

Sh

shamalıq san – chama son
shárt baǵınıńqılı qospa gáp – shart ergash gappi qo‘shma gap
shárt dáneker – (shart bog‘lovchisi)
shárt meyil – shart mayl
shárt pısıqlawısh – shart holi
shawqım – shovqin
sheriklik dáreje – birgalik nisbat
shıǵıs sepligi – chiqish kelishigi

C

cifr – raqam
citata – sitata]]> bekan Fri, 21 Mar 2025 10:02:13 +0000 https://megaline.uz/index.php?newsid=169 https://megaline.uz/index.php?newsid=169 Izbe-izlik operaсiyaları hám dizim metodlarınan tısqarı, Python dizimdi túsiniw ańlatpası (list comprehension expression) dep atalatuǵın qosımsha rawajlanǵan operaсiyanı qamtıydı, bul bolsa matriсamız sıyaqlı strukturalardı qayta islewdiń kúshli usılı bolıp shıǵadı. Mısalı, bizge úlgi matriсamızdıń ekinshi baǵanasın alıw kerek bolsın. Matriсa qatarlar boyınsha saqlanǵanlıqtan, ápiwayı indekslew arqalı qatarlardı alıw ańsat, biraq dizimdi túsiniw arqalı baǵananı alıw da sonday ańsat:

>>> col2 = [row[1] for row in M] # 2-baǵanadaǵı elementlerdi jıynaw
>>> col2
[2, 5, 8]
>>> M # Matriсa ózgerissiz qaladı
[[1, 2, 3], [4, 5, 6], [7, 8, 9]]

Dizimdi túsiniw ańlatpaları kóplik belgilewinen kelip shıqqan; olar izbe-izliktegi hár bir elementke ańlatpanı bir waqıtta, shepten ońǵa qaray orınlaw arqalı jańa dizim qurıwdıń usılı. Dizimdi túsiniw ańlatpaları kvadrat qawsırmalarda jazıladı (bul olardıń dizim jasaytuǵının bildiredi) hám ańlatpa hám aynımalı atın bólisetuǵın qaytalaw konstrukсiyasınan turadı (bul jerde row). Joqarıdaǵı dizimdi túsiniw ańlatpası tiykarınan mınanı ańlatadı: "M matriсasındaǵı hár bir qatar ushın row[1] di jańa dizimde ber". Nátiyje matriсanıń 2-baǵanasın qamtıytuǵın jańa dizim boladı.

Dizimdi túsiniw ańlatpaları ámeliyatta quramalıraq bolıwı múmkin:

>>> [row[1] + 1 for row in M] # 2-baǵanadaǵı hár bir elementke 1 qosıw
[3, 6, 9]
>>> [row[1] for row in M if row[1] % 2 == 0] # Taq sanlardı súzip taslaw
[2, 8]

Mısalı, birinshi operaсiya hár bir elementti jıynaǵanda oǵan 1 qosadı, al ekinshisi if shártin qollanıp, % modul ańlatpası (bóliwden qalǵan qaldıq) arqalı nátiyjeden taq sanlardı súzip taslaydı. Dizimdi túsiniw ańlatpaları jańa nátiyjeler dizimin jasaydı, biraq olar hár qanday iteraсiyalanatuǵın obyekt boyınsha iteraсiya jasaw ushın qollanılıwı múmkin. Mısalı, bul jerde biz dizimdi túsiniw ańlatpaların aldın ala belgilengen koordinatalar dizimi hám qatar boyınsha júriw ushın qollanamız:

>>> diag = [M[i][i] for i in [0, 1, 2]] # Matriсadan diagonaldı jıynaw
>>> diag
[1, 5, 9]
>>> doubles = [c * 2 for c in 'spam'] # Qatardaǵı háriplerdi eki ret qaytalaw
>>> doubles
['ss', 'pp', 'aa', 'mm']

Dizimdi túsiniw ańlatpaları hám olarǵa uqsas map hám filter sıyaqlı qurılǵan funkсiyalar haqqında bul jerde kóbirek aytıw ushın biraz quramalı. Bul qısqasha kirisiwdiń tiykarǵı maqseti - Pythonnıń óz qurallarında ápiwayı hám quramalı qurallardı qamtıytuǵının kórsetiw. Dizimdi túsiniw ańlatpaları qosımsha múmkinshilik, biraq olar ámeliyatta paydalı bolıwǵa beyim hám kóbinese ádewir qayta islew tezligin beredi. Olar sonday-aq Pythondaǵı hár qanday izbe-izlik tipinde, sonday-aq izbe-izlik bolmaǵan bazı bir tiplerde de isleydi. Bul kitapta keyinirek olar haqqında kóbirek esitesiz.

Aldın ala kóriw retinde, jaqında shıqqan Python versiyalarında qawsırmalar ishindegi túsiniw sintaksisin talap boyınsha nátiyjeler beriwshi generatorlardı jasaw ushın da qollanıwǵa boladı (mısalı, sum funkсiyası izbe-izliktegi elementlerdi qosadı):

>>> G = (sum(row) for row in M) # Qatar jıyındılarınıń generatorın jasaw
>>> next(G)
6
>>> next(G) # Iteraсiya protokolın iske qosıw
15

Map funkсiyası da usıǵan uqsas jumıstı isley aladı, elementlerdi funkсiya arqalı ótkizip nátiyjeler beredi. Onı list funkсiyasına orap, Python 3.0-de barlıq mánislerin qaytarıwǵa májbúrleymiz:

>>> list(map(sum, M)) # M-degi elementler boyınsha sum funkсiyasın qollanıw
[6, 15, 24]

Python 3.0-de túsiniw sintaksisin jıyındı hám sózlikler jasaw ushın da qollanıwǵa boladı:

>>> {sum(row) for row in M} # Qatar jıyındılarınıń jıyındısın jasaw
{24, 6, 15}
>>> {i : sum(M[i]) for i in range(3)} # Qatar jıyındılarınıń gilt/mánis kestesin jasaw
{0: 6, 1: 15, 2: 24}

Haqıyqatında, Python 3.0-de dizimler, jıyındılar hám sózliklerdi túsiniw ańlatpaları menen qurıwǵa boladı:

>>> [ord(x) for x in 'spaam'] # Háriplerdiń kod sanlarınıń dizimi
[115, 112, 97, 97, 109]
>>> {ord(x) for x in 'spaam'} # Jıyındılar qaytalanıwlardı alıp taslaydı
{112, 97, 115, 109}
>>> {x: ord(x) for x in 'spaam'} # Sózlik giltleri unikal boladı
{'a': 97, 'p': 112, 's': 115, 'm': 109}

Biraq generatorlar, jıyındılar hám sózlikler sıyaqlı obyektlerdi túsiniw ushın bizge alǵa jıljıwımız kerek.

Sózlikler
Python sózlikleri pútkilley basqa nárse (Monty Python-ǵa silteme etilgen)—olar hesh qanday izbe-izlikler emes, al kartaǵa túsiriw (mapping) dep ataladı. Kartaǵa túsiriwler de basqa obyektlerdiń jıynaǵı bolıp tabıladı, biraq olar obyektlerdi salıstırmalı ornı boyınsha emes, al gilt arqalı saqlaydı. Shınında da, kartaǵa túsiriwler hesh qanday isenimli shepten ońǵa tártipti saqlamaydı; olar tek giltlerdi baylanıslı mánislerge sáykeslendiredi. Sózlikler, Python-nıń tiykarǵı obyektler toplamındaǵı jalǵız kartaǵa túsiriw túri, sonday-aq ózgermeli: olardı ornında ózgertiwge boladı hám olar dizimler sıyaqlı talap boyınsha ósip hám kishireye aladı.

Kartaǵa túsiriw operaсiyaları
Literallar túrinde jazılǵanda, sózlikler figuralı qawsırmalarda kodlanadı hám "gilt: mánis" jublarınıń qatarınan turadı. Sózlikler giltler menen mánisler toplamın baylanıstırıw kerek bolǵan hár qanday jaǵdayda paydalı—mısalı, bir nárseniń qásiyetlerin súwretlew ushın. Mısal retinde, tómendegi úsh elementli sózlikti qarań (giltleri "food", "quantity" hám "color"):

>>> D = {'food': 'Spam', 'quantity': 4, 'color': 'pink'}

Biz bul sózlikti gilt arqalı indekslep, giltlerdiń baylanıslı mánislerin alıw hám ózgertiw ushın paydalana alamız. Sózlik indekslew operaсiyası izbe-izlikler ushın qollanılatuǵın sintaksisti paydalanadı, biraq kvadrat qawsırmalar ishindegi element salıstırmalı orın emes, al gilt bolıp tabıladı:

>>> D['food'] # 'food' giltiniń mánisin alıw
'Spam'
>>> D['quantity'] += 1 # 'quantity' mánisine 1 qosıw
>>> D
{'food': 'Spam', 'color': 'pink', 'quantity': 5}

Figuralı qawsırmalı literal forması qollanılsa da, sózliklerdi basqa jollar menen qurıw kóbirek tarqalǵan. Mısalı, tómendegi kod bos sózlikten baslanıp, onı bir waqıtta bir gilt penen toltıradı. Dizimlerdegi shegaradan tıs tayınlawlardan ayırmashılıǵı, jańa sózlik giltlerine tayınlawlar sol giltlerdi jaratadı:

>>> D = {}
>>> D['name'] = 'Bob' # Tayınlaw arqalı giltlerdi jaratıw
>>> D['job'] = 'dev'
>>> D['age'] = 40
>>> D
{'age': 40, 'job': 'dev', 'name': 'Bob'}
>>> print(D['name'])
Bob

Bul jerde biz sózlik giltlerin birewdi súwretleytuǵın jazbadaǵı ańlatpa atları sıpatında paydalanıp atırmız. Basqa qollanıwlarda, sózlikler izlew operaсiyaların almastırıw ushın da qollanılıwı múmkin—gilt boyınsha sózlikti indekslew kóbinese Python-da izlewdi kodlawdıń eń tez usılı bolıp tabıladı.

Qayta qaralǵan jaylastırıw
Aldıńǵı mısalda biz úsh giltli sózlikti gipotetikalıq adamdı súwretlew ushın paydalandıq. Biraq, maǵlıwmat bunnan da quramalıraq bolıwı múmkin dep kóz aldıńızǵa keltiriń. Mısalı, bizge atı hám familiyasın, sonday-aq birneshe lawazımın jazıp alıw kerek bolıwı múmkin. Bul Python obyektlerin jaylastırıwdıń jáne bir qollanılıwına alıp keledi. Tómendegi sózlik, bir waqıtta literal sıpatında kodlanǵan, quramalıraq maǵlıwmattı qamtıydı:

>>> rec = {'name': {'first': 'Bob', 'last': 'Smith'},
'job': ['dev', 'mgr'],
'age': 40.5}

Bul jerde biz jáne úsh giltli sózlikke iyemiz (giltler "name", "job" hám "age"), biraq mánisler quramalıraq bolǵan: attı qollap-quwatlaw ushın jaylastırılǵan sózlik birneshe bólimlerge iye, al lawazım ushın jaylastırılǵan dizim birneshe wazıypalardı hám keleshekte keńeytiwdi qollap-quwatlaydı. Biz bul strukturanıń komponentlerine aldıńǵı matriсamız ushın islegenimizdey kirise alamız, biraq bul jolı indekslerimizdiń geyparaları dizim jıljıwları emes, al sózlik giltleri:

>>> rec['name'] # 'name' jaylastırılǵan sózlik
{'last': 'Smith', 'first': 'Bob'}
>>> rec['name']['last'] # Jaylastırılǵan sózlikti indekslew
'Smith'
>>> rec['job'] # 'job' jaylastırılǵan dizim
['dev', 'mgr']
>>> rec['job'][-1] # Jaylastırılǵan dizimdi indekslew
'mgr'
>>> rec['job'].append('janitor') # Bobtıń lawazım súwretlemesin ornında keńeytiw
>>> rec
{'age': 40.5, 'job': ['dev', 'mgr', 'janitor'], 'name': {'last': 'Smith',
'first': 'Bob'}}

Dıqqat awdarıń, sońǵı operaсiya jaylastırılǵan lawazım dizimin keńeytedi - sebebi lawazım dizimi onı qamtıytuǵın sózlikten bólek yadta saqlanadı, ol erkin túrde ósip hám kishireye aladı (obyekt yadınıń dúzilisi haqqında kitaptıń keyingi bólimlerinde tolıǵıraq talqılanadı).

Bul mısaldı kórsetiwdiń haqıyqıy sebebi - Pythonnıń tiykarǵı maǵlıwmat tipleriniń iykemliligin kórsetiw. Kórip turǵanıńızday, jaylastırıw bizge quramalı maǵlıwmat strukturaların tikkeley hám ańsat qurıwǵa múmkinshilik beredi. C sıyaqlı tómen dárejeli tilde uqsas strukturanı qurıw qıyın hám kóbirek kod talap eter edi: bizge strukturalardı hám massivlerdi jobalastırıw hám járiyalaw, mánislerdi toltırıw, hámmesin bir-birine baylanıstırıw hám t.b. kerek bolar edi. Pythonda bulardıń hámmesi avtomatik túrde orınlanadı - ańlatpanı orınlaw biziń ushın pútkil jaylastırılǵan obyekt strukturasın dúzedi. Haqıyqatında, bul Python sıyaqlı skript tilleriniń tiykarǵı artıqmashılıqlarınıń biri.

Sonıń menen birge, tómen dárejeli tilde bizge obyekttiń ornın oǵan endi mútáj bolmaǵanımızda dıqqat penen tazalaw kerek bolar edi. Pythonda, obyektke bolǵan sońǵı siltemeni joǵaltqanımızda - mısalı, onıń ózgermelisine basqa nárse tayınlaw arqalı - sol obyekttiń strukturası iyelegen barlıq yadtıń ornı avtomatik túrde biziń ushın tazalanadı:

>>> rec = 0 # Endi obyekttiń ornı qaytarıp alınadı

Texnikalıq jaqtan aytqanda, Pythonda "shıǵındı jıynaw" dep atalatuǵın ózgeshelik bar, ol baǵdarlamańız jumıs islep atırǵanda paydalanılmaytuǵın yadtı tazalaydı hám sizdi kodıńızda usınday waqıyalardı basqarıwdan azat etedi. Pythonda orın dárhal, obyektke bolǵan sońǵı silteme alıp taslanǵannan keyin birden qaytarıp alınadı. Bunıń qalay isleytuǵının kitaptıń keyingi bólimlerinde úyrenemiz; házirshe, obyektlerdi erkin qollanıwıńız múmkin ekenin, olardıń ornın jaratıw yamasa jumıs barısında tazalaw haqqında qayǵırmay-aq qoyatuǵınıńızdı biliw jetkilikli.

Giltlerdi sáykeslestiriw: for ciklı
Sáykeslestiriwler sıpatında, burın kórgenimizdey, sózlikler tek ǵana elementlerge gilt arqalı kiriwdi qollaydı. Biraq, olar sonday-aq kóp sanlı ulıwma qollanıw jaǵdaylarında paydalı bolǵan metod shaqırıwları menen túrge tán operaсiyalardı da qollaydı.

Burın aytılǵanınday, sózlikler izbe-izlik bolmaǵanlıqtan, olar hesh qanday isenimli shepten ońǵa tártipti saqlamaydı. Bul, eger biz sózlik jasap, onı qaytadan basıp shıǵarsaq, onıń giltleri biziń olardı teriwimizden basqasha tártipte qaytıwı múmkin degendi ańlatadı:

>>> D = {'a': 1, 'b': 2, 'c': 3}
>>> D
{'a': 1, 'c': 3, 'b': 2}

Biraq, eger bizge sózliktiń elementlerine tártip beriw kerek bolsa, ne isleymiz? Bir ulıwma sheshim - sózliktiń keys metodı menen giltler dizimin alıw, onı dizimniń sort metodı menen sáykeslestiriw, hám sońınan nátiyje boyınsha Python for ciklı menen júriw (tómendegi for ciklın kodlaǵannan keyin Enter túymesin eki ret basıwdı umıtpań - 3-bapta túsindirilgendey, bos qatar interaktiv kórsetkishte "bar" degendi ańlatadı, hám geybir interfeyslerde kórsetkish "..." ǵa ózgeredi):

>>> Ks = list(D.keys()) # Tártipsiz giltler dizimi
>>> Ks # 2.6 da dizim, 3.0 da "kórinisi": list() qollanıń
['a', 'c', 'b']
>>> Ks.sort() # Sáykeslestirilgen giltler dizimi
>>> Ks
['a', 'b', 'c']
>>> for key in Ks: # Sáykeslestirilgen giltler boyınsha aylanıw
print(key, '=>', D[key]) # 1
b => 2
c => 3

Bul úsh basqıshlı proсess, biraq, keyingi baplarda kóretuǵınımızday, Python nıń jańa versiyalarında bunı jańa sorted vstroennıy funkсiyası menen bir basqıshta islewge boladı. sorted shaqırıwı nátiyjeni qaytaradı hám hár túrli obyekt túrlerin sáykeslestiredi, bul jaǵdayda sózlik giltlerin avtomatik túrde sáykeslestiredi:

>>> D
{'a': 1, 'c': 3, 'b': 2}
>>> for key in sorted(D):
print(key, '=>', D[key])
a => 1
b => 2
c => 3

Sózliklerdi kórsetiwden tısqarı, bul qollanıw jaǵdayı Python for ciklın tanıstırıwǵa xızmet etedi. for ciklı - bul izbe-izliktegi barlıq elementler arqalı ótiw hám hár bir element ushın kod blogın orınlawdıń ápiwayı hám nátiyjeli usılı. Paydalanıwshı tárepinen anıqlanǵan cikl ózgeriwshisi (bul jerde key) hár ótiwde aǵımdaǵı elementke silteme jasaw ushın qollanıladı. Biziń mısalımızda ulıwma nátiyje - tártipsiz sózliktiń giltleri hám mánislerin sáykeslestirilgen gilt tártibinde basıp shıǵarıw.

for ciklı hám onıń ulıwmalıq tuwısqanı while ciklı - biziń skriptlerimizde qaytalanıwshı tapsırmalardı operatorlar sıpatında kodlawdıń tiykarǵı usılları. Shınında da, for ciklı (burın tanıs bolǵan onıń tuwısqanı list comprehension sıyaqlı) izbe-izlik operaсiyası bolıp tabıladı. Ol hár qanday izbe-izlik obyektinde isleydi hám, list comprehension sıyaqlı, hátte izbe-izlik bolmaǵan nárselerde de isleydi. Mısalı, bul jerde ol qatardaǵı háripler boyınsha júrip, hár biriniń bas hárip versiyasın basıp shıǵaradı:

>>> for c in 'spam':
print(c.upper())
S
P
A
M

Python nıń while ciklı - bul ulıwmalıraq cikl quralı, ol tek izbe-izlikler boyınsha júriw menen sheklenbeydi:

>>> x = 4
>>> while x > 0:
print('spam!' * x)
x -= 1
spam!spam!spam!spam!
spam!spam!spam!
spam!spam!
spam!

Biz cikl operatorları, sintaksis hám qurallardı kitaptıń keyingi bólimlerinde tolıǵıraq talqılaymız.

Iteraсiya hám optimizaсiya

Eger sońǵı bólimdegi for ciklı aldın tanıstırılǵan list comprehension ańlatpasına uqsas kórinse, bul durıs: ekewi de ulıwma iteraсiya quralları bolıp tabıladı. Shınında da, ekewi de iteraсiya protokolın qollaytuǵın hár qanday obyektte isleydi - bul Pythondaǵı keń tarqalǵan ideya, ol tiykarınan yadta fizikalıq saqlanǵan izbe-izlikti yamasa iteraсiya operaсiyası kontekstinde bir waqıtta bir element jaratıwshı obyektti ańlatadı. Eger obyekt iter vstroennıy funkсiyasına next ke juwap beretuǵın obyekt penen juwap berse, ol sońǵı kategoriyaǵa kiredi. Burın kórgen generator comprehension ańlatpası usınday obyekt bolıp tabıladı.

Men bul kitapta iteraсiya protokolı haqqında kóbirek aytaman. Házirshe esińizde bolsın, obyektti shepten ońǵa qaray skanerleytuǵın hár bir Python quralı iteraсiya protokolın qollanadı. Usı sebepli aldıńǵı bólimde qollanılǵan sorted shaqırıwı sózlikte tikkeley isleydi - bizge izbe-izlik alıw ushın keys metodın shaqırıwdıń keregi joq, sebebi sózlikler iteraсiyalanatuǵın obyektler bolıp, olardıń next i izbe-iz giltlerdi qaytaradı.

Bul sonday-aq hár qanday list comprehension ańlatpasın, mısalı, sanlar diziminiń kvadratların esaplaytuǵın mına ańlatpanı:

>>> squares = [x ** 2 for x in [1, 2, 3, 4, 5]]
>>> squares
[1, 4, 9, 16, 25]

bárqulla nátiyje dizimin qol menen qurastıratuǵın, ekvivalent for ciklı túrinde kodlawǵa bolatuǵının ańlatadı:

>>> squares = []
>>> for x in [1, 2, 3, 4, 5]: # Bul list comprehension ne isleytuǵının kórsetedi
squares.append(x ** 2) # Ekewi de ishki iteraсiya protokolın orınlaydı
>>> squares
[1, 4, 9, 16, 25]

Degen menen, list comprehension hám oǵan baylanıslı map hám filter sıyaqlı funkсionallıq programmalastırıw quralları, búgingi kúnde for ciklına qaraǵanda tezirek jumıs isleydi (hátte eki ese tezirek bolıwı múmkin) - bul qásiyet úlken maǵlıwmatlar toplamları ushın siziń programmalarıńızda áhmiyetli bolıwı múmkin. Soǵan qaramastan, Python da ónimlilik ólshemleri qıyın másele ekenin atap ótiwim kerek, sebebi ol kóp nárseni optimizaсiyalaydı hám ónimlilik hár bir relizde ózgeriwi múmkin.

Python da tiykarǵı qaǵıyda - dáslep ápiwayılıq hám oqıwǵa qolaylılıq ushın kod jazıw, al ónimlilik haqqında keyinirek, programmańız islep atırǵanda hám haqıyqıy ónimlilik máselesi bar ekenin dálillegennen keyin oylanıw. Kóbinese, siziń kodıńız sol halında jetkilikli dárejede tez boladı. Eger sizge ónimlilik ushın kodtı optimallastırıw kerek bolsa, Python sizge járdem beriw ushın qurallar usınadı, sonıń ishinde time hám timeit modulleri hám profile moduli bar. Bular haqqında usı kitaptıń keyingi bólimlerinde hám Python qollanbalarında kóbirek maǵlıwmat tabasız.

Joq giltler: if tekseriwleri
Alǵa jıljıwdan aldın sózlikler haqqında jáne bir eskertpe. Biz jańa gilt arqalı sózlikti keńeyte alsaq ta, joq giltti alıw ele de qáte bolıp esaplanadı:

>>> D
{'a': 1, 'c': 3, 'b': 2}
>>> D['e'] = 99 # Jańa giltlerdi tayınlaw sózlikti keńeytedi
>>> D
{'a': 1, 'c': 3, 'b': 2, 'e': 99}
>>> D['f'] # Joq giltke múrájat etiw qáte
...qáte tekst ótkizip jiberildi...
KeyError: 'f'

Bul bizge kerek nárse - ádette, haqıyqatında joq nárseni alıwǵa urınıw programmalastırıw qátesi bolıp esaplanadı. Biraq ayırım ulıwma programmalarda, kodımızdı jazǵan waqıtta qaysı giltlerdiń bar bolatuǵının bárqulla bile almaymız. Bunday jaǵdaylardı qalay sheship, qátelerden qalay qashamız? Bir usıl - aldın ala tekseriw. Sózliktegi aǵzalıq ańlatpası bizge gilttiń bar-joqlıǵın soraw hám nátiyjege qarap Python if bildiriwi menen tarmaqlanıwǵa múmkinshilik beredi (for sıyaqlı, interaktiv rejimde if di orınlaw ushın Enter di eki ret basıwdı umıtpań):

>>> 'f' in D
False
>>> if not 'f' in D:
print('joq')
joq

Men if bildiriwi hám ulıwma bildiriw sintaksisi haqqında usı kitapta keyinirek kóbirek aytaman, biraq biziń bul jerde qollanıp atırǵan formamız ápiwayı: ol if sózinen, keyin haqıyqıy yamasa jalǵan nátiyje sıpatında túsindiriletuǵın ańlatpadan hám tekseriw haqıyqıy bolsa orınlanatuǵın kod blogınan ibarat. Tolıq formasında, if bildiriwinde sonday-aq standart jaǵday ushın else bólimi hám basqa tekseriwler ushın bir yamasa birneshe elif (else if) bólimleri bolıwı múmkin. Bul Python daǵı tiykarǵı tańlaw quralı hám biziń skriptlerimizde logikanı kodlaw usılı.

Soǵan qaramastan, sózliklerdi jaratıwdıń hám joq giltlerge kiriwden qashıwdıń basqa da usılları bar: get metodı (standart mánisi bar shártli indeks); Python 2.X daǵı has_key metodı (3.0 da endi joq); try bildiriwi (10-bapta birinshi ret ushırasatuǵın, pútkilley qátelerdi uslap alatuǵın hám ońlaytuǵın qural); hám if/else ańlatpası (ámelde, bir qatarǵa qısılǵan if bildiriwi). Mine birneshe mısallar:

>>> value = D.get('x', 0) # Indekslew, biraq standart mánisi menen
>>> value
0
>>> value = D['x'] if 'x' in D else 0 # if/else ańlatpası forması
>>> value
0

Bunday alternativalardıń tápsilatların keyingi bapqa qaldıramız. Házirshe, kortejlerge óteyik.

Kortejler

Kortej obyekti (kimnen sorasańız, "tupl" yamasa "tapl" dep aytıladı) shama menen ózgertilmeytuǵın dizimge uqsaydı - kortejler dizimler sıyaqlı izbe-izlik bolıp tabıladı, biraq qatarlar sıyaqlı ózgermeytuǵın. Sintaksis jaǵınan olar kvadrat qawsırmalar ornına dóńgelek qawsırmalarda jazıladı hám qálegen tiplerdi, qálegen uyalasıwdı hám ádettegi izbe-izlik operaсiyaların qollaydı:

>>> T = (1, 2, 3, 4) # 4 elementli kortej
>>> len(T) # Uzınlıǵı
4
>>> T + (5, 6) # Biriktiriw
(1, 2, 3, 4, 5, 6)
>>> T[0] # Indekslew, kesiw hám basqalar
1

Kortejlerdiń sonday-aq Python 3.0 da eki tipke tán shaqırılatuǵın metodı bar, biraq dizimlerdegidey kóp emes:

>>> T.index(4) # Kortej metodları: 4 sanı 3-orında jaylasqan
3
>>> T.count(4) # 4 sanı bir ret kezdesedi
1

Kortejlerdiń tiykarǵı ózgesheligi - olar dúzilgennen keyin ózgertilmeydi. Yaǵnıy, olar ózgermeytuǵın izbe-izlikler:

>>> T[0] = 2 # Kortejler ózgermeytuǵın
...qáte tekst jiberildi...
TypeError: 'tuple' obyekti element tayınlawdı qollap-quwatlamaydı

Dizimler hám sózlikler sıyaqlı, kortejler aralas tiplerdi hám uyalasıwdı qollap-quwatlaydı, biraq olar ózgermeytuǵın bolǵanlıqtan, ósip yamasa kishireymeydi:

>>> T = ('spam', 3.0, [11, 22, 33])
>>> T[1]
3.0
>>> T[2][1]
22
>>> T.append(4)
AttributeError: 'tuple' obyektinde 'append' atributı joq

Kortejler ne ushın kerek?

Solay etip, nege dizimge uqsas, biraq az operaсiyalardı qollap-quwatlaytuǵın tip kerek? Ashıǵın aytqanda, kortejler ámeliyatta dizimlerge qaraǵanda siyrek qollanıladı, biraq olardıń ózgermeytuǵınlıǵı - bul olardıń tiykarǵı maqseti. Eger siz obyektler toplamın baǵdarlamańız boyınsha dizim sıpatında jiberseńiz, ol hár jerde ózgertiliwi múmkin; eger kortej qollansańız, ol ózgertilmeydi. Yaǵnıy, kortejler biziń bul jerde jazatuǵınımızdan úlkenirek baǵdarlamalarda qolaylı bolǵan bir túrli pútinlik sheklewin támiyinleydi. Biz kortejler haqqında kitaptıń keyingi bólimlerinde kóbirek sóylesemiz. Házirshe bolsa, sońǵı tiykarǵı ózek tipimizge - faylǵa óteyik.

Fayllar

Fayl obyektleri - bul Python kodınıń siziń kompyuterińizdegi sırtqı fayllar menen baylanısıwınıń tiykarǵı interfeysi. Fayllar - bul tiykarǵı tip, biraq olar biraz ózgeshe - olardı jaratıw ushın arnawlı literal sintaksis joq. Onıń ornına, fayl obyektin jaratıw ushın, siz built-in open funkсiyasın shaqırıp, oǵan sırtqı fayl atın hám proсess rejimin qatar retinde beresiz. Mısalı, tekst shıǵarıw faylın jaratıw ushın, siz onıń atın hám maǵlıwmat jazıw ushın 'w' proсess rejimi qatarın beriwińiz kerek:

>>> f = open('data.txt', 'w') # Shıǵarıw rejiminde jańa fayl jaratıw
>>> f.write('Hello\n') # Oǵan bayt qatarların jazıw
6
>>> f.write('world\n') # Python 3.0-de jazılǵan baytlar sanın qaytaradı
6
>>> f.close() # Shıǵarıw buferlerin diskke jazıw ushın jabıw

Bul aǵımdaǵı papkada fayl jaratadı hám oǵan tekst jazadı (eger sizge kompyuterińizdiń basqa jerinde faylǵa kiriw kerek bolsa, fayl atı tolıq papka jolı bolıwı múmkin). Jańa ǵana jazǵanıńızdı qayta oqıw ushın, fayldı 'r' proсess rejiminde qayta ashıń, bul tekst kirisi ushın - eger shaqırıwda rejimdi kórsetpeseńiz, bul ádepki rejim. Sońınan fayl mazmunın qatarǵa oqıń hám kórsetiń. Fayl mazmunı bárqulla siziń skriptińizde qatar boladı, fayldaǵı maǵlıwmatlar tipine qaramastan:

>>> f = open('data.txt') # 'r' ádepki proсess rejimi
>>> text = f.read() # Pútkil fayldı qatarǵa oqıw
>>> text
'Hello\nworld\n'
>>> print(text) # print basqarıw belgilerin interpretaсiyalaydı
Hello
world
>>> text.split() # Fayl mazmunı bárqulla qatar
['Hello', 'world']

Fayl obyektleriniń basqa metodları bizge bul jerde qarap shıǵıwǵa waqtımız jetpeytuǵın qosımsha múmkinshiliklerdi qollaydı. Mısalı, fayl obyektleri oqıw hám jazıwdıń kóbirek usılların usınadı (read opсiyalıq bayt ólshemin qabıl etedi, readline bir waqıtta bir qatardı oqıydı hám t.b.), sonday-aq basqa qurallar da bar (seek jańa fayl poziсiyasına ótedi). Biraq, keyinirek kóretuǵınımızday, búgingi kúnde fayldı oqıwdıń eń jaqsı usılı - onı hesh oqımaw. Fayllar for cikllarında hám basqa kontekstlerde avtomat túrde qatarma-qatar oqıytuǵın iterator beredi.

Biz fayl metodlarınıń tolıq jıynaǵın bul kitaptıń keyingi bólimlerinde kóremiz, biraq eger siz házir tez kóz juwırtıp shıqqıńız kelse, ashıq faylǵa dir shaqırıwın orınlań hám qaytıp kelgen metod atlarınıń hár qaysısına help shaqırıwın orınlań:

>>> dir(f)
[ ...kóp atlar ótkizip jiberildi...
'buffer', 'close', 'closed', 'encoding', 'errors', 'fileno', 'flush', 'isatty',
'line_buffering', 'mode', 'name', 'newlines', 'read', 'readable', 'readline',
'readlines', 'seek', 'seekable', 'tell', 'truncate', 'writable', 'write',
'writelines']
>>> help(f.seek)
...sınap kóriń hám nátiyjesin kóriń...

Kitaptıń keyingi bólimlerinde, Python 3.0-de fayllardıń tekst hám binar maǵlıwmatlar arasında ayqın ayırmashılıq jasaytuǵının kóremiz. Tekst faylları mazmundı qatarlar túrinde kórsetedi hám Unicode kodlaw hám dekodlawdı avtomat túrde orınlaydı, al binar fayllar mazmundı arnawlı bytes qatar túri sıpatında kórsetedi hám fayl mazmunına ózgertiwsiz kiriwge múmkinshilik beredi:

>>> data = open('data.bin', 'rb').read() # Binar fayldı ashıw
>>> data # bytes qatarı binar maǵlıwmatlardı saqlaydı
b'\x00\x00\x00\x07spam\x00\x08'
>>> data[4:8]
b'spam'

Eger siz tek ASCII tekst penen islesetuǵın bolsańız, bul ayırmashılıqqa ulıwma itibar beriwińiz kerek emes, biraq Python 3.0-dıń qatarları hám faylları xalıqaralıq qollanbalar yamasa baytqa baǵdarlanǵan maǵlıwmatlar menen islesetuǵın bolsańız paydalı boladı.

Basqa faylǵa uqsas qurallar

Open funkсiyası Python-da orınlaytuǵın kópshilik fayl qayta islew ushın tiykarǵı qural bolıp tabıladı. Biraq quramalıraq tapsırmalar ushın Python qosımsha faylǵa uqsas qurallar menen keledi: pipes, FIFO-lar, soketler, giltli kiriw faylları, turaqlı obyekt sóreleri, deskriptorǵa tiykarlanǵan fayllar, relyaсiyalıq hám obyektke baǵdarlanǵan maǵlıwmatlar bazası interfeysleri hám taǵı basqalar. Mısalı, deskriptor faylları fayldı qulıplaw hám basqa tómen dárejeli qurallardı qollaydı, al soketler tarmaqlaw hám proсessler aralıq baylanıs ushın interfeys beredi. Biz bul kitapta bul temalardıń kópshiligin qamtıp ótpeymiz, biraq siz Python-da shın mánisinde programmalastırıwdı baslaǵanıńızda olardı paydalı dep tabasız.

Basqa tiykarǵı tipler

Usı waqıtqa shekem kórgen tiykarǵı tiplerden tısqarı, qanshelli keń anıqlanǵanına baylanıslı toparǵa aǵza bolıwǵa ılayıq yamasa ılayıq emes basqa da tipler bar. Mısalı, jıyındılar (sets) - tilge jaqında qosılǵan, ol sáykeslik te, izbe-izlik te emes; kerisinshe, olar qaytalanbaytuǵın hám ózgermeytuǵın obyektlerdiń tártipsiz toplamları bolıp tabıladı. Jıyındılar qurılǵan set funkсiyasın shaqırıw arqalı yamasa 3.0 versiyasında jańa jıyındı literalları hám ańlatpaların qollanıw arqalı jasaladı hám ádettegi matematikalıq jıyındı operaсiyaların qollaydı (3.0 versiyasında jıyındı literalları ushın jańa {...} sintaksisin tańlaw maqul, sebebi jıyındılar mánissiz sózliktiń giltlerine uqsaydı):

>>> X = set('spam') # 2.6 hám 3.0 versiyalarında izbe-izlikten jıyındı jasaw
>>> Y = {'h', 'a', 'm'} # 3.0 versiyasınıń jańa jıyındı literalları menen jıyındı jasaw
>>> X, Y
({'a', 'p', 's', 'm'}, {'a', 'h', 'm'})
>>> X & Y # Kesilisiw
{'a', 'm'}
>>> X | Y # Birlesiw
{'a', 'p', 's', 'h', 'm'}
>>> X - Y # Ayırma
{'p', 's'}
>>> {x ** 2 for x in [1, 2, 3, 4]} # 3.0 versiyasında jıyındı túsiniklemeleri
{16, 1, 4, 9}

Bunnan tısqarı, Python jaqında bir neshe jańa sanlıq tiplerge iye boldı: ondıq sanlar (belgilengen dálliktegi qalqıwshı útirli sanlar) hám bólshek sanlar (alım hám bólim menen berilgen raсional sanlar). Ekewi de qalqıwshı útirli matematikanıń sheklewleri hám tuwma anıqsızlıqların aylanıp ótiw ushın qollanılıwı múmkin:

>>> 1 / 3 # Qalqıwshı útirli (Python 2.6 da .0 qollanıń)
0.33333333333333331
>>> (2/3) + (1/2)
1.1666666666666665
>>> import decimal # Onlıq sanlar: belgilengen dállik
>>> d = decimal.Decimal('3.141')
>>> d + 1
Decimal('4.141')
>>> decimal.getcontext().prec = 2
>>> decimal.Decimal('1.00') / decimal.Decimal('3.00')
Decimal('0.33')
>>> from fractions import Fraction # Bólshekler: alım+bólim
>>> f = Fraction(2, 3)
>>> f + 1
Fraction(5, 3)
>>> f + Fraction(1, 2)
Fraction(7, 6)

Python sonday-aq Boolean tipine iye (aldın anıqlanǵan True hám False obyektleri menen, olar tiykarınan 1 hám 0 sanlarınıń arnawlı kórsetiw logikası menen berilgen), hám ol uzaq waqıttan beri None dep atalatuǵın arnawlı orın belgilewshi obyektti qollap keledi, ol kóbinese atlar hám obyektlerdi iniсializaсiyalaw ushın qollanıladı:

>>> 1 > 2, 1 bool('spam')
True
>>> X = None # None orın belgilewshi
>>> print(X)
None
>>> L = [None] * 100 # 100 None elementinen turatuǵın dizimdi iniсializaсiyalaw
>>> L
[None, None, None, None, None, None, None, None, None, None, None, None,
None, None, None, None, None, None, None, None, ...100 None elementinen turatuǵın dizim...]

Kodıńızdıń iykemliligin qalay buzıw múmkin
Men Pythonnıń barlıq obyekt tipleri haqqında keyinirek kóbirek aytaman, biraq olardıń birewi bul jerde ayrıqsha dıqqatqa ılayıq. type obyekti, type qurılǵan funkсiyası tárepinen qaytarıladı, ol basqa obyekttiń tipin beredi; onıń nátiyjesi 3.0 versiyasında azǵana ózgeshe, sebebi tipler klasslar menen tolıq birlesken (bunı biz VI bólimde "jańa stildegi" klasslar kontekstinde izertleymiz). L aldıńǵı bólimdegi dizim dep esaplap:

# Python 2.6 da:
>>> type(L) # Tipler: L diń tipi dizim tipi obyekti

>>> type(type(L)) # Hátte tipler de obyektler

# Python 3.0 da:
>>> type(L) # 3.0: tipler klasslar, hám kerisinshe

>>> type(type(L)) # Klass tipleri haqqında kóbirek maǵlıwmat ushın 31-baptı qarań


Bul sizge obyektlerińizdi interaktiv túrde izertlewge múmkinshilik beriwden tısqarı, onıń ámeliy qollanılıwı kodtıń ózi qayta islep atırǵan obyektlerdiń tiplerin tekseriwge múmkinshilik beredi. Haqıyqatında, Python skriptinde bunı islewdiń keminde úsh usılı bar:

>>> if type(L) == type([]): # Tip tekseriwi, eger kerek bolsa...
print('awa')
awa
>>> if type(L) == list: # Tip atın qollanıw
print('awa')
awa
>>> if isinstance(L, list): # Obyektke baǵdarlanǵan testler
print('awa')
awa

Endi men sizge tip tekseriwdiń barlıq usılların kórsetkennen keyin, nızam boyınsha sizge aytıwım kerek, Python baǵdarlamasında bunday islew derlik bárqulla nadurıs boladı (hám kóbinese Python dı jańa qollanıp baslaǵan eks-C programmisttiń belgisi!). Bunıń sebebi kitaptıń keyingi bólimlerinde, funkсiyalar sıyaqlı úlkenirek kod birliklerin jaza baslaǵanımızda tolıq túsinikli boladı, biraq bul Python nıń tiykarǵı (bálkim eń tiykarǵı) konсepсiyası. Kodıńızda belgili bir tiplerdi tekseriw arqalı siz onıń iykemliligin buzasız - onı tek bir tip penen isleytuǵın etip shekleysiz. Bunday testlersiz, siziń kodıńız tiplerdiń keń awqamında isley alıwı múmkin.

Bul aldın aytılǵan polimorfizm ideyasına baylanıslı hám Python da tip deklaraсiyalarınıń joqlıǵınan kelip shıǵadı. Siz úyrenetuǵınıńızday, Python da biz obyekt interfeyslerine (qollaw kórsetilgen operaсiyalar) qaray kod jazamız, tiplerge emes. Belgili bir tiplerge itibar bermew kodtıń avtomat túrde olardıń kópshiligine qollanıla alatuǵının ańlatadı - úylesimli interfeyske iye hár qanday obyekt, onıń belgili bir tipine qaramastan, isleydi. Tip tekseriwi qollanılsa da - hám hátte ayırım siyrek jaǵdaylarda talap etilse de - siz bunıń ádette "Pythonǵa tán" oylaw usılı emes ekenin kóresiz. Shınında da, siz polimorfizmniń Python dı jaqsı qollanıwdıń tiykarǵı ideyası ekenin bilip alasız.

Paydalanıwshı tárepinen anıqlanǵan klasslar
Biz Python da obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıwdı - tildiń qosımsha, biraq kúshli ózgesheligin, rawajlandırıw waqtın qısqartatuǵın hám beyimlestiriw arqalı programmalastırıwdı qollaytuǵın - bul kitapta keyinirek tereńirek úyrenemiz. Abstrakt mániste, klasslar tiykarǵı toplamdı keńeytetuǵın obyektlerdiń jańa túrlerin anıqlaydı, sonlıqtan olar bul jerde qısqasha názer salıwǵa ılayıq. Máselen, siz jumısshılardı modellestiretuǵın obyekt túrine iye bolǵıńız keledi deyik. Python da bunday arnawlı tiykarǵı tip joq bolsa da, tómendegi paydalanıwshı tárepinen anıqlanǵan klass bul talapqa juwap beriwi múmkin:

>>> class Worker:
def __init__(self, name, pay): # Dúzilgende iniсializaсiya
self.name = name # self - jańa obyekt
self.pay = pay
def lastName(self):
return self.name.split()[-1] # Qatardı boslıqlar boyınsha bóliw
def giveRaise(self, percent):
self.pay *= (1.0 + percent) # Tólemdi ornında jańalaw

Bul klass atı hám tólemi atributlarına (geyde halat maǵlıwmatı dep ataladı) iye bolatuǵın, sonday-aq funkсiyalar túrinde kodlanǵan eki bólek minez-qulıqqa (ádette metodlar dep ataladı) iye jańa obyekt túrin anıqlaydı. Klasstı funkсiya sıyaqlı shaqırıw jańa tipimizdiń danasın dúzedi, hám klasstıń metodları avtomat túrde belgili bir metod shaqırıwı tárepinen qayta islenip atırǵan dananı aladı (self argumentinde):

>>> bob = Worker('Bob Smith', 50000) # Eki dana dúziw
>>> sue = Worker('Sue Jones', 60000) # Hár biriniń atı hám tólemi atributları bar
>>> bob.lastName() # Metodtı shaqırıw: bob - self
'Smith'
>>> sue.lastName() # sue - self subekti
'Jones'
>>> sue.giveRaise(.10) # sue niń tólemin jańalaydı
>>> sue.pay
66000.0

Názerde tutılǵan "self" obyekti - bul biziń bunı obyektke baǵdarlanǵan model dep atawımızdıń sebebi: klass ishindegi funkсiyalarda bárqulla názerde tutılǵan subyekt bar. Biraq, bir mániste, klassqa tiykarlanǵan tip ápiwayı túrde tiykarǵı tiplerge qurıladı hám olardı paydalanadı - mısalı, bul jerde paydalanıwshı tárepinen anıqlanǵan Worker obyekti tek qatar hám san jıynaǵı (sáykesinshe atı hám tólemi), hám usı eki ishki obyektti qayta islew ushın funkсiyalardan ibarat.

Klasslardıń úlken áhmiyeti sonnan ibarat, olardıń miyras alıw mexanizmi keńeytiw arqalı beyimlestiriwge jaqsı keletuǵın programmalıq ierarxiyalardı qollaydı. Biz programmalıq támiynattı jańa klasslar jazıw arqalı keńeytemiz, al islep turǵan nárseni ózgertiw arqalı emes. Sonday-aq, klasslar Pythonnıń qosımsha ózgesheligi ekenin hám dizimler hám sózlikler sıyaqlı ápiwayıraq ishki tipler kóbinese paydalanıwshı tárepinen kodlanǵan klasslardan góre jaqsıraq qural ekenin biliwińiz kerek. Biraq bulardıń hámmesi biziń kirisiw obyekt-tip sabaǵımızdıń shegarasınan ádewir asıp ketedi, sonlıqtan bunı tek aldın ala kóriw dep esaplań; klasslar menen kodlanǵan paydalanıwshı tárepinen anıqlanǵan tipler haqqında tolıq maǵlıwmat alıw ushın VI-bólimge deyin oqıwıńız kerek boladı.

Hám basqa barlıq nárse
Burın aytılǵanınday, Python skriptinde qayta isley alatuǵın hár bir nárse obyekt tipi bolıp tabıladı, sonlıqtan biziń obyekt tipleri boyınsha sayaxatımız tolıq emes. Biraq, Python da hámme nárse "obyekt" bolsa da, tek usı waqıtqa shekem tanıs bolǵan obyekt tipleri ǵana Python nıń tiykarǵı tip toplamınıń bir bólegi dep esaplanadı. Python daǵı basqa tipler ya programmanıń orınlanıwına baylanıslı obyektler (funkсiyalar, moduller, klasslar hám kompilyaсiyalanǵan kod sıyaqlı), olardı keyinirek úyrenemiz, ya bolmasa import etilgen modul funkсiyaları arqalı ámelge asırıladı, til sintaksisi arqalı emes. Bulardıń sońǵısı ádette qollanıwǵa tiyisli rollerge iye boladı - tekst úlgileri, maǵlıwmatlar bazası interfeysleri, tarmaq baylanısları hám taǵı basqalar.

Bunnan tısqarı, bul jerde tanıs bolǵan obyektler - obyektler, biraq olar mіnnetli túrde obyektke baǵdarlanǵan emes ekenin este tutıń - bul konсepсiya ádette miyras alıwdı hám Python klass operatorın talap etedi, onı biz usı kitaptıń keyingi bólimlerinde jáne ushıratamız. Soǵan qaramastan, Python nıń tiykarǵı obyektleri derlik hár bir Python skriptiniń tiykarǵı quralı bolıp tabıladı hám ádette úlkenirek tiykarǵı emes tiplerdiń tiykarı bolıp xızmet etedi.

Bap juwmaǵı
Usınıń menen biziń qısqasha maǵlıwmat tipleri boyınsha sayaxatımız juwmaqlanadı. Bul bap Pythonnıń tiykarǵı obyekt tiplerine hám olarǵa qollanıwımız múmkin bolǵan operaсiyalar túrlerine qısqasha kirisiw boldı. Biz kóplegen obyekt tiplerine qollanılatuǵın ulıwma operaсiyalardı (mısalı, indekslew hám kesiw sıyaqlı izbe-izlik operaсiyaları), sonday-aq metod shaqırıwları túrinde jetkilikli bolǵan tipke tán operaсiyalardı (mısalı, qatarlardı bóliw hám dizimlerge qosıw) úyrendik. Sonday-aq, ózgermeslik, izbe-izlikler hám polimorfizm sıyaqlı geybir tiykarǵı terminlerdi anıqladıq.

Jol boyı, biz Pythonnıń tiykarǵı obyekt tipleriniń C sıyaqlı tómengi dárejeli tillerge qaraǵanda kóbirek iykemli hám kúshli ekenin kórdik. Mısalı, Pythonnıń dizimleri hám sózlikleri tómengi dárejeli tillerde kollekсiyalardı qollaw hám izlew ushın isleytuǵın jumıslarıńızdıń kópshiligin jeńillestiredi. Dizimler - basqa obyektlerdiń tártiplengen jıynaqları, al sózlikler - ornı boyınsha emes, al gilt arqalı indekslengen basqa obyektlerdiń jıynaqları. Sózlikler de, dizimler de bir-birine jaylastırılıwı múmkin, talapqa qaray ósiwi hám kishireyiwi múmkin, hám qálegen tiptegi obyektlerdi óz ishine alıwı múmkin. Bunnan tısqarı, olardıń ornı avtomat túrde tazalanıp baradı.

Men tez arada sholıw jasaw ushın kóp tárepin ótkizip jiberdim, sonlıqtan bul baptıń hámmesi házirshe túsinikli bolmawı múmkin. Keyingi bir neshe bapta biz tereńirek qazıwdı baslaymız, Pythonnıń tiykarǵı obyekt tipleri haqqında bul jerde ótkizip jiberilgen maǵlıwmatlardı toltıramız, solay etip siz tolıǵıraq túsinik ala alasız. Keyingi bapta Python sanları haqqında tereń maǵlıwmat beriwden baslanamız. Biraq, onnan aldın, taǵı bir qaytalaw ushın sorawnama.

Bilimińizdi tekseriń: Sorawnama
Biz bul bapta tanıstırılǵan túsiniklerdi keyingi baplarda tolıǵıraq úyrenemiz, sonlıqtan bul jerde tek tiykarǵı ideyalardı qamtıp ótemiz:

1. Pythonnıń tórt tiykarǵı maǵlıwmat tipin atań.

2. Olar nege "tiykarǵı" maǵlıwmat tipleri dep ataladı?

3. "Ózgermeytuǵın" degen ne mánini ańlatadı, hám Pythonnıń qaysı úsh tiykarǵı tipi ózgermeytuǵın dep esaplanadı?

4. "Izbe-izlik" degen ne mánisti ańlatadı, hám qaysı úsh tip usı kategoriyaǵa kiredi?

5. "Sáykeslestiriw" degen ne mánisti ańlatadı, hám qaysı tiykarǵı tip sáykeslestiriw bolıp tabıladı?

6. "Polimorfizm" degen ne, hám ne ushın siz buǵan itibar beriwińiz kerek?

Bilimińizdi tekseriń: Juwaplar

1. Sanlar, qatarlar, dizimler, sózlikler, kortejler, fayllar hám jıyınlar ulıwma tiykarǵı obyekt (maǵlıwmat) tipleri dep esaplanadı. Tipler, None hám Boolean mánisler de geyde usılay klassifikaсiyalanadı. Birneshe san tipleri (pútin san, qalqıwshı útirli san, kompleks san, bólshek san hám onlıq san) hám birneshe qatar tipleri (ápiwayı qatarlar hám Unicode qatarları Python 2.X de, tekst qatarları hám bayt qatarları Python 3.X te) bar.

2. Olar "tiykarǵı" tipler dep ataladı, sebebi olar Python tiliniń óziniń bir bólegi bolıp, hámme waqıtta qol jeterli; basqa obyektlerdi jaratıw ushın, ádette importlanǵan modullerdegi funkсiyalardı shaqırıwıńız kerek. Tiykarǵı tiplerdiń kópshiliginde obyektlerdi jaratıw ushın arnawlı sintaksis bar: mısalı, 'spam' - bul qatar jaratıwshı hám oǵan qollanıla alatuǵın operaсiyalar jıyının anıqlawshı ańlatpa. Usınıń sebebinen, tiykarǵı tipler Python sintaksisine bekkem baylanısqan. Kerisinshe, fayl obyektin jaratıw ushın siz built-in open funkсiyasın shaqırıwıńız kerek.

3. "Ózgermeytuǵın" obyekt - bul jaratılǵannan keyin ózgertile almaytuǵın obyekt. Pythondaǵı sanlar, qatarlar hám kortejler usı kategoriyaǵa kiredi. Ózgermeytuǵın obyektti ornında ózgerte almasańız da, bárqulla ańlatpanı orınlap jańasın jasay alasız.

4. "Izbe-izlik" - bul obyektlerdiń poziсiyası boyınsha tártiplesken jıynaǵı. Qatarlar, dizimler hám kortejler Pythondaǵı izbe-izlikler bolıp tabıladı. Olar indekslew, biriktiriw hám kesiw sıyaqlı ulıwma izbe-izlik operaсiyaların bólisedi, biraq sonday-aq tipke tán metod shaqırıwlarına iye.

5. "Sáykeslestiriw" termini giltlerdi baylanıslı mánisler menen sáykeslestiretuǵın obyektti ańlatadı. Python sózligi tiykarǵı tip toplamındaǵı jalǵız sáykeslestiriw tipi. Sáykeslestiriwler shepten ońǵa qaray poziсiyalıq tártipti saqlamaydı; olar gilt arqalı saqlanǵan maǵlıwmatlarǵa kiriwdi hám tipke tán metod shaqırıwların qollaydı.

6. "Polimorfizm" operaсiyanıń mánisi (mısalı, +) operaсiya qollanılıp atırǵan obyektlerge baylanıslı ekenin ańlatadı. Bul Pythondı jaqsı qollanıwdıń tiykarǵı ideyası (múmkin eń tiykarǵı ideyası) bolıp shıǵadı - kodtı belgili bir tipler menen sheklemew, sol kodtıń avtomat túrde kóp tiplerge qollanıla alıwın támiyinleydi.]]> bekan Fri, 21 Mar 2025 09:52:46 +0000 https://megaline.uz/index.php?newsid=168 https://megaline.uz/index.php?newsid=168 Tipler hám Operaсiyalar

4-BAP
Python Obyekt Tipleri menen Tanıstırıw

Bul bap Python tilin úyreniwdi baslaydı. Ápiwayı túrde aytqanda, Pythonda biz zatlar menen is isleymiz. "Isler" qosıw hám biriktiriw sıyaqlı operaсiyalar túrinde boladı, al "zatlar" – bul biz usı operaсiyalardı orınlaytuǵın obyektlerge tiyisli. Kitaptıń bul bóliminde biz usı zatlarǵa hám baǵdarlamalarımız olar menen isley alatuǵın nárselerge itibar qaratamız.

Rásmiy túrde aytqanda, Pythonda maǵlıwmatlar obyektler túrinde boladı – ya Pythonnıń ózi támiyinleytuǵın dáslepki obyektler, ya bolmasa biz Python yamasa C keńeytiw kitapxanaları sıyaqlı sırttan til quralların paydalanıp jaratqan obyektler. Biz bul anıqlamanı keyinirek bekkemlesek te, obyektler tiykarınan mánisleri hám baylanıslı operaсiyalar toplamları bar yadtıń bólekleri bolıp tabıladı.

Obyektler Python baǵdarlamalastırıwdaǵı eń tiykarǵı túsinik bolǵanlıqtan, biz bul baptı Pythonnıń dáslepki obyekt tiplerin kózden ótkeriwden baslaymız.
Biraq, kirisiw retinde, dáslep bul baptıń ulıwma Python kórinisine qalay sáykes keletuǵının anıq kórsetip óteyik. Anıǵıraq kózqarastan qaraǵanda, Python baǵdarlamaların tómendegidey etip modullerge, qáliplerge, ańlatpalarǵa hám obyektlerge bóliwge boladı:

1. Baǵdarlamalar modullerden quraladı.
2. Moduller qáliplerdi óz ishine aladı.
3. Qálipler ańlatpalardı óz ishine aladı.
4. Ańlatpalar obyektlerdi jaratadı hám qayta isleydi.

3-bapta moduller haqqındaǵı talqılaw usı ierarxiyanıń eń joqarǵı dárejesin tanıstırdı. Bul bólimniń bapları tómennen baslanıp, hám dáslepki obyektlerdi, hám olardı paydalanıw ushın jaza alatuǵın ańlatpalarıńızdı úyreniwden baslanadı.
Dáslepki Tiplerdi Ne Ushın Paydalanıw Kerek?

Eger siz C yamasa C++ sıyaqlı tómengi dárejeli tillerdi paydalanǵan bolsańız, jumısıńızdıń kóp bólegi baǵdarlamańızdıń tarawındaǵı komponentlerdi sáwlelendiriw ushın obyektlerdi – maǵlıwmat strukturaların da solay ataydı – ámelge asırıwǵa baǵıshlanǵanın bilesiz. Siz yadtaǵı strukturalardı jobalastırıwıńız, yad bólistiriwin basqarıwıńız, izlew hám kiriw proсeduraların ámelge asırıwıńız hám taǵı basqalardı islewińiz kerek. Bul jumıslar esitilgenindey zeriktirerli (hám qáte jiberiwge beyim) hám ádette baǵdarlamańızdıń haqıyqıy maqsetlerinen alańlatadı.

Ádettegi Python baǵdarlamalarında, bul awır jumıslardıń kópshiligi joq boladı. Python tildiń ajıralmas bólegi sıpatında kúshli obyekt tiplerin usınǵanlıqtan, máselelerdi sheshiwdi baslawdan aldın obyektlerdi ámelge asırıw kodın jazıwdıń zárúrligi joq. Shınında da, eger sizde dáslepki tipler támiyinlebeytuǵın arnawlı qayta islew zárúrligi bolmasa, siz barlıq waqıtta ózińizdiń variantıńızdı ámelge asırıwdıń ornına dáslepki obyektti paydalanǵan maqul. Mine usınıń sebepleri:
• Dáslepki obyektler baǵdarlamalardı jazıwdı ańsatlastıradı. Ápiwayı tapsırmalar ushın dáslepki tipler kóbinese másele tarawlarınıń dúzilisin sáwlelendiriw ushın jetkilikli boladı. Toplamlar (dizimler) hám izlew kesteleri (sózlikler) sıyaqlı kúshli qurallardı biypul alǵanıńız sebepli, olardı dárhal qollanıwıńız múmkin. Pythonnıń dáslepki obyekt tipleriniń ózi menen kóp jumıslardı orınlay alasız.

• Dáslepki obyektler keńeytiwlerdiń komponentleri bolıp tabıladı. Quramalıraq tapsırmalar ushın Python klassları yamasa C tili interfeysleri járdeminde óz obyektlerińizdi usınıwıńız kerek bolıwı múmkin. Biraq, bul kitaptıń keyingi bólimlerinde kóretuǵınıńızday, qoldan ámelge asırılǵan obyektler kóbinese dizimler hám sózlikler sıyaqlı dáslepki tipler tiykarında qurıladı. Mısalı, stek maǵlıwmat strukturasın dáslepki dizimdi basqaratuǵın yamasa qáliplestiretuǵın klass sıpatında ámelge asırıwǵa boladı.

• Dáslepki obyektler kóbinese qoldan islengen maǵlıwmat strukturalarına qaraǵanda nátiyjelirek. Pythonnıń dáslepki tipleri tezlik ushın C tilinde ámelge asırılǵan optimallastırılǵan maǵlıwmat strukturası algoritmlerin paydalanadı. Ózińiz uqsas obyekt tiplerin jaza alsańız da, dáslepki obyekt tipleri támiyinleytuǵın ónimdarlıq dárejesine jetiw qıyın boladı.

• Dáslepki obyektler tildiń standart bólegi bolıp tabıladı. Bazı táreplerden, Python dáslepki qurallarǵa tiykarlanǵan tillerden (mısalı, LISP) hám programmistlerdiń óz qural ámelge asırıwların yamasa freymvorklerin usınıwına tiykarlanǵan tillerden (mısalı, C++) alǵan. Pythonda ayrıqsha obyekt tiplerin ámelge asıra alsańız da, islep baslaw ushın bunı islewińiz shárt emes. Sonıń menen birge, Pythonnıń dáslepki tipleri standart bolǵanlıqtan, olar hámme waqıtta birdey; óz tárepten, menshik freymvorkler orınǵa qarap ózgeshelikke iye bolıwǵa beyim.
Basqasha aytqanda, dáslepki obyekt tipleri tek baǵdarlamalastırıwdı ańsatlastırıp qoymastan, olar nólden jaratılıwı múmkin bolǵanlardıń kópshiligine qaraǵanda kúshlirek hám nátiyjelirek. Jańa obyekt tiplerin ámelge asırıwıńız yamasa asırmawıńızǵa qaramastan, dáslepki obyektler hár bir Python baǵdarlamasınıń ózegin quraydı.

Pythonnıń Tiykarǵı Maǵlıwmat Tipleri
4-1-keste Pythonnıń dáslepki obyekt tiplerine hám olardıń literalların – yaǵnıy, usı obyektlerdi jaratıwshı ańlatpalardı kodlaw ushın paydalanılatuǵın sintaksiske sholıw beredi.* Eger basqa tillerdi paydalanǵan bolsańız, bul tiplerdiń ayırımları tanıs bolıp kóriniwi múmkin; mısalı, sanlar hám qatarlar sáykes túrde sanlıq hám tekst mánislerin sáwlelendiredi, al fayllar kompyuterińizde saqlanǵan fayllardı qayta islew ushın interfeys usınadı.

4-1-keste. Dáslepki obyektlerge sholıw
Obyekt tipi Literallar/jaratıw mısalları
Sanlar 1234, 3.1415, 3+4j, Decimal, Fraction
Qatarlar 'spam', "guido's", b'a\x01c'
Dizimler [1, [2, 'three'], 4]
Sózlikler {'food': 'spam', 'taste': 'yum'}
Kortejler (1, 'spam', 4, 'U')
Fayllar myfile = open('eggs', 'r')
Toplamlar set('abc'), {'a', 'b', 'c'}
Basqa tiykarǵı tipler Bulevler, tipler, None
Baǵdarlama blok tipleri Funkсiyalar, moduller, klasslar (IV, V, VI Bólimler)
Ámelge asırıwǵa baylanıslı tipler Kompilyaсiyalanǵan kod, stek treysbekleri (IV, VII Bólimler)

4-1-keste tolıq emes, sebebi Python baǵdarlamalarında qayta isleytuǵın hár bir nárse obyekttiń bir túri bolıp tabıladı. Mısalı, Pythonda tekst úlgisin sáykeslendiriwdi orınlaǵanımızda, úlgi obyektlerin jaratamız, al tarmaq skriptin orınlaǵanımızda, soket obyektlerin paydalanamız. Obyektlerdiń bul basqa túrleri ádette modullerdi importlaw hám paydalanıw arqalı jaratıladı hám ózleriniń minez-qulqına iye.

Kitaptıń keyingi bólimlerinde kóretuǵınımızday, funkсiyalar, moduller hám klasslar sıyaqlı baǵdarlama blokları da Pythonda obyektler bolıp tabıladı - olar def, class, import hám lambda sıyaqlı qálipler hám ańlatpalar menen jaratıladı hám skriptler arasında erkin ótkerile aladı, basqa obyektler ishinde saqlana aladı hám t.b. Python jáne kompilyaсiyalanǵan kod obyektleri sıyaqlı ámelge asırıwǵa baylanıslı tipler toplamın usınadı, bular ádette baǵdarlama qurawshılarǵa qaraǵanda qural jaratıwshılarǵa kóbirek qızıqlı; bular da bul tekstiń keyingi bólimlerinde talqılanadı.

Biraq, biz 4-1-kestedegi basqa obyekt tiplerin ádette tiykarǵı maǵlıwmat tipleri dep ataymız, sebebi olar Python tiline tiykarınan kirgizilgen - yaǵnıy, olardıń kópshiligin jaratıw ushın arnawlı ańlatpa sintaksisi bar. Mısalı, tómendegi kodtı orınlaǵanıńızda:

>>> 'spam'
Texnikalıq tárepten aytqanda, siz jańa qatar obyektin jaratıp qaytaratuǵın literal ańlatpanı orınlap atırsız. Bul obyektti jaratıw ushın arnawlı Python til sintaksisi bar. Sol sıyaqlı, tik qawsırmalar ishine oralǵan ańlatpa dizimdi jaratadı, tırnaqsha qawsırmalar ishindegisi sózlikti jaratadı hám t.b. Kórip turǵanımızday, Pythonda tip deklaraсiyaları bolmasa da, siz orınlaytuǵın ańlatpalardıń sintaksisi siz jaratıp paydalanatuǵın obyektlerdiń tiplerin anıqlaydı. Haqıyqatında da, 4-1-kestedegi sıyaqlı obyekt jaratıw ańlatpaları Python tilinde tiplerdiń payda bolatuǵın tiykarǵı ornı bolıp tabıladı.

Sonıń menen birge áhmiyetlisi, obyektti jaratqanıńızdan keyin, siz onıń operaсiyalar toplamın barlıq waqıtqa baylanıstırasız - qatarda tek qatar operaсiyaların, al dizimde tek dizim operaсiyaların orınlay alasız. Úyrenetuǵınıńızday, Python dinamikalıq tipke iye (deklaraсiya kodın talap etiwdiń ornına tiplerdi ózi avtomatik túrde qadaǵalaydı), biraq ol jáne kúshli tipke iye (obyektte tek onıń tipi ushın durıs bolǵan operaсiyalardı orınlay alasız).

Funkсional tárepten, 4-1-kestedegi obyekt tipleri siz ádetlengen nárselerge qaraǵanda ulıwmaraq hám kúshlirek. Mısalı, siz dizimler hám sózliklerdiń ózi tómengi dárejeli tillerde toplamlardı hám izlewdi qollap-quwatlaw ushın isleytuǵın jumısıńızdıń kópshiligin jeńilletetuǵın kúshli maǵlıwmat sáwlelendiriw quralları ekenin bilip alasız. Qısqasha aytqanda, dizimler basqa obyektlerdiń tártiplestirilgen toplamların támiyinleydi, al sózlikler obyektlerdi gilt arqalı saqlaydı; eki túride birge jaylasa aladı, zárúrlikke qaray ósip hám kemeye aladı hám hár qanday tiptegi obyektlerdi óz ishine ala aladı.
Biz 4-1-kestedegi obyekt tipleriniń hár birin keyingi baplarda tolıq úyrenemiz. Biraq, waqıyalarǵa kirisiwden aldın, Pythonnıń tiykarǵı obyektleriniń háreketine tez názer taslawdan baslayıq. Bul baptıń qalǵan bólimi keyingi baplarda tereńirek izertleytuǵın operaсiyalarǵa sholıw beredi. Bul jerde tolıq maǵlıwmattı tabıwdı kútpeń - bul baptıń maqseti tek qızıǵıwshılıǵıńızdı oyatıw hám ayırım tiykarǵı ideyalardı tanıstırıw. Degen menen, baslawdıń eń jaqsı jolı - baslaw, sonlıqtan haqıyqıy kodqa óteyik.

Sanlar

Eger siz aldın baǵdarlamalastırıw yamasa skript jazıw menen shuǵıllanǵan bolsańız, 4-1-kestedegi obyekt tipleriniń ayırımları tanıs bolıp kóriniwi múmkin. Hátte, aldın shuǵıllanbaǵan bolsańız da, sanlar ádewir túsinikli. Pythonnıń tiykarǵı obyektler toplamı ádettegi sanlardı óz ishine aladı: pútin sanlar (bólshek bólimi joq sanlar), qalqıwshı útirli sanlar (shama menen, ishinde onlıq noqatı bar sanlar) hám basqa da ayrıqsha san tipleri (qıyalıy bólekleri bar kompleks sanlar, turaqlı dálliktegi onlıq sanlar, alıw hám bólim menen raсional bólshekler hám tolıq múmkinshilikli toplamlar).

Ayırım kórkem múmkinshiliklerdi usınsa da, Pythonnıń tiykarǵı san tipleri, álbette, tiykarǵı. Pythondaǵı sanlar ádettegi matematikalıq operaсiyalardı qollap-quwatlaydı. Mısalı, qosıw belgisi (+) qosıwdı orınlaydı, juldızsha (*) kóbeytiw ushın qollanıladı, al eki juldızsha (**) dáreje ushın qollanıladı:

>>> 123 + 222 # Pútin san qosıw
345
>>> 1.5 * 4 # Qalqıwshı útirli kóbeytiw
6.0
>>> 2 ** 100 # 2 niń 100-dárejesi
1267650600228229401496703205376

Bul jerdegi sońǵı nátiyjege dıqqat awdarıń: Python 3.0 tiń pútin san tipi kerek bolǵanda bunday úlken sanlar ushın qosımsha dállikti avtomatik túrde támiyinleydi (2.6-da, ayırım uzın pútin san tipi ádettegi pútin san tipi ushın júdá úlken bolǵan sanlardı uqsas jollar menen qayta isleydi). Mısalı, siz Pythonda 2-niń 1,000,000-dárejesin pútin san sıpatında esaplay alasız, biraq nátiyjeni basıp shıǵarıwǵa háreket etpewińiz kerek - 300,000-nan aslam sanǵa iye bolǵanlıqtan, biraz kútiwińizge tuwra keledi!

>>> len(str(2 ** 1000000)) # Júdá ÚLKEN sanda neshe сifr bar?
301030

Qalqıwshı útirli sanlar menen tájiriybe islewdi baslaǵanıńızda, birinshi qaraǵanda biraz ájayıp kórinetuǵın nársege dus keliwińiz múmkin:

>>> 3.1415 * 2 # repr: kod sıpatında
6.2830000000000004
>>> print(3.1415 * 2) # str: paydalanıwshıǵa ıńǵaylı
6.283

Birinshi nátiyje qáte emes; bul kórsetiw máselesi. Hár bir obyektti eki usılda kórsetiw múmkin eken: tolıq dállikte (mısaldaǵı birinshi nátiyjedegidey) hám paydalanıwshıǵa qolaylı formada (ekinshi nátiyjedegidey). Rásmiy túrde, birinshi forma obyekttiń kod kórinisi (repr) dep ataladı, al ekinshisi paydalanıwshıǵa qolaylı kórinisi (str). Bul ayırmashılıq klasslar menen islegende áhmiyetli bolıwı múmkin; házirshe, eger bir nárse ájayıp kórinse, onı print funkсiyası menen kórsetip kóriń.

Ańlatpalardan tısqarı, Python menen birge keletuǵın bir neshe paydalı sanlıq moduller bar - moduller bul qosımsha qurallar paketleri bolıp, olardı paydalanıw ushın import etemiz:

>>> import math
>>> math.pi
3.1415926535897931
>>> math.sqrt(85)
9.2195444572928871

Math moduli qosımsha sanlıq qurallardı funkсiyalar túrinde óz ishine aladı, al random moduli tosınnan san generaсiyasın hám tosınnan tańlawlardı ámelge asıradı (mısalı, Python diziminen, bul haqqında usı bapta keyinirek aytıladı):

>>> import random
>>> random.random()
0.59268735266273953
>>> random.choice([1, 2, 3, 4])
1

Python sonday-aq basqa da siyrek ushırasatuǵın sanlıq obyektlerdi óz ishine aladı - mısalı, kompleks sanlar, turaqlı dálliktegi sanlar hám raсional sanlar, sonday-aq jıyındılar hám Boolean mánisleri - al úshinshi tárep ashıq dereklik keńeytiwler taǵı da kóbirek imkaniyatlardı usınadı (mısalı, matriсalar hám vektorlar). Bul tipler haqqında kitaptıń keyingi bólimlerinde aytıp ótemiz.

Házirge shekem biz Pythondı ápiwayı kalkulyator sıyaqlı qollanıp atırmız; onıń ishki tiplerin jaqsıraq túsiniw ushın, endi qatarlardı (strings) úyreniwge óteyik.

Qatarlar

Qatarlar tekstlik maǵlıwmatlardı, sonday-aq baytlardıń qálegen jıyındıların saqlaw ushın qollanıladı. Olar Pythondaǵı izbe-izlik (sequence) dep atalatuǵın nárseniń birinshi mısalı bolıp tabıladı - yaǵnıy, basqa obyektlerdiń poziсiyalıq tártipte jaylasqan toplamı. Izbe-izlikler óz ishindegi elementlerdiń shepten ońǵa qaray tártibin saqlaydı: olardıń elementleri salıstırmalı ornı boyınsha saqlanadı hám alınadı. Qatań aytqanda, qatarlar bir háripten turatuǵın qatarlardıń izbe-izligi bolıp tabıladı; basqa izbe-izlik túrlerine dizimler hám kortejler kiredi, olar haqqında keyinirek aytıladı.

Izbe-izlik ámelleri

Izbe-izlik sıpatında, qatarlar elementler arasında poziсiyalıq tártip bar dep boljaytuǵın ámellerdi qollaydı. Mısalı, eger bizde tórt háripten turatuǵın qatar bolsa, onıń uzınlıǵın ishki len funkсiyası menen tekseriwimiz hám onıń komponentlerin indekslew ańlatpaları arqalı alıwımız múmkin:

>>> S = 'Spam'
>>> len(S) # Uzınlıǵı
4
>>> S[0] # S daǵı birinshi element, nólden baslanatuǵın poziсiya boyınsha indekslew
'S'
>>> S[1] # Shepten ekinshi element
'p'

Pythonda indeksler aldıńǵı tárepten esaplanatuǵın jıljıwlar retinde kodlanadı, sonlıqtan 0-den baslanadı: birinshi element 0-indekste, ekinshisi 1-indekste hám t.b.

Bul jerde qatardı S dep atalǵan ózgeriwshige qalay mánis bergenimizge itibar beriń. Bunıń qalay isleytuǵını haqqında keyinirek tolıǵıraq aytamız (ásirese 6-bapta), biraq Pythonda ózgeriwshilerdi aldın ala járiyalawdıń keregi joq. Ózgeriwshi oǵan mánis beriw arqalı jaratıladı, oǵan hár qanday tiptegi obyekt mánis etip beriliwi múmkin hám ol ańlatpada payda bolǵanda óziniń mánisi menen almastırıladı. Sonday-aq, onıń mánisin paydalanıwdan aldın oǵan mánis berilgen bolıwı kerek. Bul bap maqsetleri ushın, obyektti keyin paydalanıw ushın saqlap qoyıw ushın onı ózgeriwshige mánis etip beriwimiz kerek ekenin biliw jetkilikli.

Pythonda biz artqa qaray da indeksley alamız, yaǵnıy aqırınan - oń indeksler shepten, al teris indeksler ońnan esaplaydı:

>>> S[-1] # S-tiń aqırǵı elementi
'm'
>>> S[-2] # S-tiń aqırınan ekinshi elementi
'a'

Formal túrde, teris indeks ápiwayı túrde qatardıń ólshemine qosıladı, sonlıqtan tómendegi eki operaсiya birdey (biraq birinshi usılı kodlawǵa ańsat hám qáte jiberiw itimallıǵı azıraq):

>>> S[-1] # S-tiń aqırǵı elementi
'm'
>>> S[len(S)-1] # Teris indekslew, qıyın usıl
'm'

Itibar beriń, kvadrat qawsırmalar ishinde tek qatań belgilengen san emes, al qálegen ańlatpanı paydalana alamız - Python mánis kútken hár qanday jerde biz literal, ózgeriwshi yamasa qálegen ańlatpanı qollana alamız. Python sintaksisi usı jaǵınan tolıq ulıwmalıq.

Ápiwayı poziсiyalıq indekslewden tısqarı, izbe-izlikler sonday-aq kesiw dep atalatuǵın indekslewdiń ulıwmalıq túrin de qollaydı, bul bir hárekette pútkil bólimdi alıw usılı. Mısalı:

>>> S # 4 háripten turatuǵın qatar
'Spam'
>>> S[1:3] # S-tiń 1-den 2-ge shekemgi kesindi (3 emes)
'pa'

Kesindiler haqqında oylawdıń eń ańsat usılı - olar bir hárekette qatardan pútkil baǵananı alıw usılı. Olardıń ulıwmalıq forması, X[I:J], "maǵan X-tiń I indeksinen baslap J indeksine shekem (J kirgizilmeydi) hámmesin ber" degendi ańlatadı. Nátiyje jańa obyektte qaytarıladı. Mısalı, joqarıdaǵı ekinshi operaсiya bizge S qatarınıń 1-den 2-ge shekemgi (yaǵnıy 3 - 1) barlıq háriplerin jańa qatar sıpatında beredi. Nátiyjede ortadaǵı eki hárip kesip alınadı yamasa "ajıratıp alınadı".

Kesindide sol shegara ádette nólge, al oń shegara kesiletuǵın izbe-izliktiń uzınlıǵına teń boladı. Bul jiyi qollanılatuǵın bir neshe variantlarǵa alıp keledi:

>>> S[1:] # Birinshi elementten keyingi hámmesi (1:len(S))
'pam'
>>> S # S ózi ózgermegen
'Spam'
>>> S[0:3] # Sońǵısınan basqa hámmesi
'Spa'
>>> S[:3] # S[0:3] menen birdey
'Spa'
>>> S[:-1] # Jáne de sońǵısınan basqa hámmesi, biraq ápiwayıraq (0:-1)
'Spa'
>>> S[:] # S-tiń tolıq joqarǵı dárejeli kóshirmesi (0:len(S))
'Spam'

Itibar beriń, teris indeksler de kesindiler ushın shegaralardı beriwde qollanıla aladı, hám sońǵı operaсiya pútkil qatardı nátiyjeli kóshiredi. Keyinirek úyrenetuǵınıńızday, qatardı kóshiriwdiń hesh qanday zárúrligi joq, biraq bul forma dizimler sıyaqlı izbe-izlikler ushın paydalı bolıwı múmkin.

Aqırında, izbe-izlikler sıpatında, qatarlar sonday-aq qosıw belgisi arqalı biriktiriwdi (eki qatardı jańa qatarǵa biriktiriw) hám qaytalawdı (basqa qatardı qaytalaw arqalı jańa qatar jasaw) qollaydı:

>>> S
'Spam'
>>> S + 'xyz' # Biriktiriw
'Spamxyz'
>>> S # S ózgermegen
'Spam'
>>> S * 8 # Qaytalaw
'SpamSpamSpamSpamSpamSpamSpamSpam'

Itibar beriń, qosıw belgisi (+) hár qıylı obyektler ushın hár túrli mánilerge iye: sanlar ushın qosıw, al qatarlar ushın biriktiriw. Bul Python tiliniń ulıwma qásiyeti bolıp, onı kitaptıń keyingi bólimlerinde polimorfizm dep ataymız — qısqasha aytqanda, operaсiyanıń mánisi oǵan qatnasıp atırǵan obyektlerge baylanıslı boladı. Dinamikalıq tiplestiriwdi úyrengenimizde kóretuǵınımızday, bul polimorfizm qásiyeti Python kodınıń qısqalıǵı hám ikemliliginiń kóp bólegin qamtıydı.

Tipler sheklenbegenlikten, Python-da jazılǵan operaсiya ádette úylesimli interfeysti qollaytuǵın (mısalı, usı jerdegi + operaсiyası sıyaqlı) kóp túrli obyekt tipleri menen avtomat túrde isley aladı. Bul Python-daǵı úlken ideya bolıp shıǵadı; bul haqqında saparımızdıń dawamında kóbirek bilip alasız.

Ózgermeslik

Aldıńǵı mısallarda, biz onıń ústinde orınlaǵan operaсiyalarımızdıń hesh qaysısı menen dáslepki qatardı ózgertpegenimizge itibar beriń. Hár bir qatar operaсiyası nátiyje retinde jańa qatar jasawǵa mólsherlengen, sebebi Python-da qatarlar ózgermeytuǵın — olar jasalǵannan keyin ornında ózgertilmeydi. Mısalı, siz qatardı onıń bir poziсiyasına mánis beriw arqalı ózgerte almaysız, biraq bárqulla jańasın jaratıp, onı sol atqa beriwińiz múmkin. Python eski obyektlerdi jumısıńız dawamında tazalap baratuǵını sebepli (bunı keyinirek kóresiz), bul oylaǵanıńızday nátiyjesiz emes:

>>> S
'Spam'
>>> S[0] = 'z' # Ózgermeytuǵın obyektlerdi ózgertiw múmkin emes
...qáte tekst jiberildi...
TypeError: 'str' obyekti element tayınlawdı qollap-quwatlamaydı
>>> S = 'z' + S[1:] # Biraq jańa obyektler jasaw ushın qatarlardı orınlay alamız
>>> S
'zpam'

Python-daǵı hár bir obyekt ya ózgermeytuǵın (ózgertilmeytuǵın) ya ózgertiletuǵın dep jikleledi. Tiykarǵı tipler kóz-qarasınan, sanlar, qatarlar hám kortejler ózgermeytuǵın; dizimler hám sózlikler bolsa ózgertiletuǵın (olar erkin túrde ornında ózgertiliwi múmkin). Basqa nárseler menen birge, ózgermeslik obyekttiń pútkil baǵdarlamańız dawamında turaqlı qalıwın kepillew ushın qollanılıwı múmkin.

Tipke tán usıllar

Usı waqıtqa shekem úyrengen hár bir qatar operaсiyası haqıyqatında izbe-izlik operaсiyası bolıp tabıladı — yaǵnıy, bul operaсiyalar Python-daǵı basqa izbe-izliklerde de, sonıń ishinde dizimler hám kortejlerde de isleydi. Ulıwma izbe-izlik operaсiyalarınan tısqarı, qatarlardıń ózine tán operaсiyaları da bar, olar usıllar túrinde jetkilikli — obyektke baylanǵan funkсiyalar, olar shaqırıw ańlatpası menen iske qosıladı.

Mısalı, qatardıń find usılı tiykarǵı ishki qatardı izlew operaсiyası bolıp tabıladı (ol berilgen ishki qatardıń ornın qaytaradı, eger ol joq bolsa -1 di qaytaradı), al qatardıń replace usılı global izlew hám almastırıwlardı orınlaydı:

>>> S.find('pa') # Ishki qatardıń ornın tabıw
1
>>> S
'Spam'
>>> S.replace('pa', 'XYZ') # Ishki qatardıń hár bir payda bolıwın basqası menen almastırıw
'SXYZm'
>>> S
'Spam'

Jáne de, usı qatar usıllarınıń atlarına qaramastan, biz bul jerde dáslepki qatarlardı ózgertpeymiz, al nátiyje sıpatında jańa qatarlar jasaymız — sebebi qatarlar ózgermeytuǵın, biz bunı usılay islewimiz kerek. Qatar usılları Python-da tekst qayta islew qurallarınıń birinshi qatarı bolıp tabıladı. Basqa usıllar qatardı bólgish boyınsha ishki qatarlarǵa bóledi (ápiwayı tallaw forması ushın paydalı), úlken hám kishi háriplerge aylandırıwdı orınlaydı, qatardıń mazmunın tekseredi (sanlar, háripler hám t.b.) hám qatardıń shetlerindegi bos orınlardı alıp taslaydı:

>>> line = 'aaa,bbb,ccccc,dd'
>>> line.split(',') # Bólgish boyınsha ishki qatarlar dizimine bóliw
['aaa', 'bbb', 'ccccc', 'dd']
>>> S = 'spam'
>>> S.upper() # Úlken hám kishi háriplerge aylandırıw
'SPAM'
>>> S.isalpha() # Mazmun testleri: isalpha, isdigit hám t.b.
True
>>> line = 'aaa,bbb,ccccc,dd\n'
>>> line = line.rstrip() # Oń táreptegi bos orın belgilerin alıp taslaw
>>> line
'aaa,bbb,ccccc,dd'

Qatarlar jáne de formatlaw dep atalatuǵın quramalı almastırıw operaсiyasın qollaydı, ol hám ańlatpa (dáslepki), hám qatar usılı shaqırıwı (2.6 hám 3.0 versiyalarında jańa) túrinde jetkilikli:

>>> '%s, eggs, and %s' % ('spam', 'SPAM!') # Formatlaw ańlatpası (barlıǵı)
'spam, eggs, and SPAM!'
>>> '{0}, eggs, and {1}'.format('spam', 'SPAM!') # Formatlaw usılı (2.6, 3.0)
'spam, eggs, and SPAM!'

Bir eskertiw: dizbek operaсiyaları ulıwmalıq bolsa da, usıllar onday emes — geypara tipler ayırım usıl atların bólisse de, qatar usılı operaсiyaları tek qatarlarǵa ǵana isleydi hám basqa hesh nársege emes. Ulıwma qaǵıyda boyınsha, Python qurallar toplamı qatlamlı: bir neshe tiplerge tiyisli ulıwmalıq operaсiyalar qurılǵan funkсiyalar yamasa ańlatpalar túrinde kórinedi (mısalı, len(X), X[0]), al tipke tán operaсiyalar usıl shaqırıwları bolıp tabıladı (mısalı, aString.upper()).

Usı barlıq kategoriyalar arasında ózińizge kerekli qurallardı tabıw Python-dı kóbirek qollanǵan sayın tábiyiy bolıp qaladı, biraq keyingi bólim házir qollana alatuǵın bir neshe másláhátler beredi.

Járdem alıw

Aldıńǵı bólimde tanıstırılǵan usıllar qatar obyektleri ushın jetkilikli bolǵan nárselerdiń wákillik etiwshi, biraq kishi úlgisi. Ulıwma alǵanda, bul kitap obyekt usılların tolıq qarap shıqpaydı. Kóbirek maǵlıwmat ushın, bárqulla qurılǵan dir funkсiyasın shaqıra alasız, ol berilgen obyekt ushın jetkilikli bolǵan barlıq atributlardıń dizimin qaytaradı. Usıllar funkсiya atributları bolǵanlıqtan, olar bul dizimde kórinedi. S hálide qatar dep esaplap, mine Python 3.0 daǵı onıń atributları (Python 2.6 da azǵana ózgeshelikler bar):

>>> dir(S)
['__add__', '__class__', '__contains__', '__delattr__', '__doc__', '__eq__',
'__format__', '__ge__', '__getattribute__', '__getitem__', '__getnewargs__',
'__gt__', '__hash__', '__init__', '__iter__', '__le__', '__len__', '__lt__',
'__mod__', '__mul__', '__ne__', '__new__', '__reduce__', '__reduce_ex__',
'__repr__', '__rmod__', '__rmul__', '__setattr__', '__sizeof__', '__str__',
'__subclasshook__', '_formatter_field_name_split', '_formatter_parser',
'capitalize', 'center', 'count', 'encode', 'endswith', 'expandtabs', 'find',
'format', 'index', 'isalnum','isalpha', 'isdecimal', 'isdigit', 'isidentifier',
'islower', 'isnumeric', 'isprintable', 'isspace', 'istitle', 'isupper', 'join',
'ljust', 'lower', 'lstrip', 'maketrans', 'partition', 'replace', 'rfind',
'rindex', 'rjust', 'rpartition', 'rsplit', 'rstrip', 'split', 'splitlines',
'startswith', 'strip', 'swapcase', 'title', 'translate', 'upper', 'zfill']

Bul dizimdegi astınǵı sızıq belgileri bar atlar haqqında kitaptıń keyingi bólimlerine shekem, klasslardaǵı operatorlardı qayta anıqlawdı úyrengenimizshe qayǵırmawıńız múmkin — olar qatar obyektiniń implementaсiyasın kórsetedi hám qálegen ózgertiwlerdi qollaw ushın jetkilikli. Ulıwma alǵanda, eki astınǵı sızıq belgisi menen baslanıp hám tamamlanatuǵın atlar — bul Python implementaсiya tárepten paydalanatuǵın atlaw úlgisi. Bul dizimdegi astınǵı sızıq belgileri joq atlar qatar obyektlerindegi shaqırıla alatuǵın usıllar bolıp tabıladı.

dir funkсiyası tek usıllardıń atların beredi. Olardıń ne isleytuǵının biliw ushın, olardı help funkсiyasına jiberiwińiz múmkin:

>>> help(S.replace)
Replace qurılǵan funkсiyası haqqında járdem:
replace(...)
S.replace (old, new[, count]) -> str
S qatarınıń barlıq old qatarshası new menen almastırılǵan kóshirmesin qaytaradı.
Eger qosımsha count argumenti berilse, tek dáslepki count mártebe almastırıladı.

help - bul Python menen birge keletuǵın PyDoc dep atalatuǵın kod sistemasınıń interfeysleriniń biri - obyektlerden hújjetlestiriwdi shıǵarıp alıw quralı. Kitaptıń keyingi bólimlerinde PyDoc óz esabatların HTML formatında da bere alatuǵının kóresiz.

Siz pútkil qatar haqqında da járdem soray alasız (mısalı, help(S)), biraq siz kórgińiz kelgennen de kóbirek járdem alıwıńız múmkin - yaǵnıy, hár bir qatar usılı haqqında maǵlıwmat. Ádette, belgili bir usıl haqqında soraw jaqsıraq.

Kóbirek maǵlıwmat alıw ushın, Pythonnıń standart kitapxanasınıń oqıw qollanbasın yamasa kommerсiyalıq baspadan shıqqan oqıw qollanba kitaplardı da paydalanıwıńızǵa boladı, biraq dir hám help - Pythondaǵı hújjetlestiriwdiń birinshi qatarı bolıp esaplanadı.

Qatarlardı kodlawdıń basqa usılları
Usı waqıtqa shekem biz qatar obyektiniń izbe-izlik operaсiyaların hám tipke tán usılların kórip shıqtıq. Python bizge qatarlardı kodlawdıń hár qıylı usılların da usınadı, olardı keyinirek tereń úyrenemiz. Mısalı, ayrıqsha belgiler artqı sızıq (backslash) qashıw izbe-izligi sıpatında kórsetiliwi múmkin:

>>> S = 'A\nB\tC' # \n - qatar sońı, \t - tabulyaсiya
>>> len(S) # Hár biri tek bir belgi ushın turadı
5
>>> ord('\n') # \n - ASCII'de 10 sanlıq mánisi bar bayt
10
>>> S = 'A\0B\0C' # \0, nól baytı, qatardı toqtatpaydı
>>> len(S)
5

Python qatarlardı bir yamasa eki tırnaqsha belgileri ishine alıwǵa ruqsat beredi (olar birdey mánini ańlatadı). Ol jáne de úsh tırnaqsha (bir yamasa eki) ishine alınǵan kóp qatarlı qatar literallarına da ruqsat beredi - bul forma qollanılǵanda, barlıq qatarlar birlestiriledi hám qatar úzilisleri payda bolǵan jerlerge qatar sońı belgileri qosıladı. Bul kishi sintaksislik qolaylılıq, biraq Python skriptine HTML hám XML kodın jaylastırıw ushın paydalı:

>>> msg = """ aaaaaaaaaaaaa
bbb'''bbbbbbbbbb""bbbbbbb'bbbb
cccccccccccccc"""
>>> msg
'\naaaaaaaaaaaaa\nbbb\'\'\'bbbbbbbbbb""bbbbbbb\'bbbb\ncccccccccccccc'

Python jáne de artqı sızıq qashıw mexanizmin óshiretuǵın shiyki qatar literalın qollaydı (bunday qatar literalları r háripi menen baslanadı), sonday-aq xalıqaralıq standartlardı qollaytuǵın Unicode qatar qollawın da qamtıydı. 3.0 versiyasında, tiykarǵı str qatar tipi Unicode-tı da qollaydı (bul mánili, sebebi ASCII tekst - bul ápiwayı Unicode túri), al bytes tipi shiyki bayt qatarların kórsetedi; 2.6 versiyasında Unicode ayrıqsha tip bolıp, str bolsa hám 8-bitli qatarlardı, hám binar maǵlıwmatlardı qollaydı. 3.0 versiyasında fayllar da ózgertilgen bolıp, tekst ushın str qaytaradı hám qabıl etedi, al binar maǵlıwmatlar ushın bytes qollanıladı. Bul ayrıqsha qatar formalarınıń hámmesi menen keyingi baplarda tanısamız.

Úlgi boyınsha izlew
Alǵa jıljıwdan aldın atap ótiwge turarlıq bir nárse - qatar obyektiniń usıllarınıń hesh biri úlgi tiykarındaǵı tekst qayta islewdi qollamaydı. Tekstte úlgi boyınsha izlew - bul kitaptıń kóleminen tıs qalatuǵın quramalı qural, biraq basqa skriptlew tilleri boyınsha tájiriybesi bar oqıwshılar Pythonda úlgi boyınsha izlew ushın re dep atalatuǵın moduldi importlaw kerek ekenin biliwi qızıqlı bolıwı múmkin. Bul modulde izlew, bóliw hám almastırıw ushın uqsas shaqırıwlar bar, biraq biz qatar astın kórsetiw ushın úlgilerdi paydalana alatuǵınımız sebepli, ádewir ulıwmalasqan bolıwımız múmkin:

>>> import re
>>> match = re.match('Hello[ \t]*(.*)world', 'Hello Python world')
>>> match.group(1)
'Python '

Bul mısal "Hello" sózi menen baslanatuǵın, keyin nól yamasa onnan kóp tabulyaсiya belgisi yamasa bos orın, sońınan sáykes kelgen top sıpatında saqlanatuǵın qálegen belgiler hám "world" sózi menen juwmaqlanatuǵın qatar astın izleydi. Eger usınday qatar astı tabılsa, qawsırmaǵa alınǵan úlgi bólimleri menen sáykes kelgen qatar astı bólimleri toplar sıpatında jetkilikli boladı. Mısalı, tómendegi úlgi qıya sızıq penen ajıratılǵan úsh toptı ajıratıp aladı:

>>> match = re.match('/(.*)/(.*)/(.*)', '/usr/home/lumberjack')
>>> match.groups()
('usr', 'home', 'lumberjack')

Úlgi boyınsha izlew óz aldına ádewir quramalı tekst qayta islew quralı bolıp tabıladı, biraq Pythonda jáne de quramalıraq til qayta islew, sonıń ishinde tábiyiy tildi qayta islew ushın da qollaw bar. Degen menen, bul sabaq ushın qatarlar haqqında jetkilikli ayttım, sonlıqtan keyingi tipke óteyik.

Dizimler
Pythondaǵı dizim obyekti - bul til tárepinen usınılǵan eń ulıwma izbe-izlik. Dizimler - bul qálegen tiptegi obyektlerdiń poziсiyası boyınsha tártiplestirilgen jıynaǵı bolıp, olardıń turaqlı ólshemi joq. Olar jáne de ózgermeli - qatarlardan parqlı, dizimlerdi orınlarǵa mánis beriw arqalı, sonday-aq hár qıylı dizim usılların shaqırıw arqalı ornında ózgertiwge boladı.

Izbe-izlik ámelleri
Dizimler izbe-izlik bolǵanlıqtan, olar qatarlar ushın talqılaǵan barlıq izbe-izlik ámellerin qollaydı; jalǵız parqı - nátiyjeler ádette qatarlar emes, al dizimler boladı. Mısalı, úsh elementli dizim berilgen bolsa:

>>> L = [123, 'spam', 1.23] # Úsh hár qıylı tiptegi obyektlerden turatuǵın dizim
>>> len(L) # Dizimdegi elementler sanı
3

biz qatarlar sıyaqlı indekslew, kesiw hám taǵı basqalardı isley alamız:

>>> L[0] # Poziсiya boyınsha indekslew
123
>>> L[:-1] # Dizimdi kesiw jańa dizimdi qaytaradı
[123, 'spam']
>>> L + [4, 5, 6] # Biriktiriw de jańa dizim jasaydı
[123, 'spam', 1.23, 4, 5, 6]
>>> L # Dáslepki dizimdi ózgertpeymiz
[123, 'spam', 1.23]

Tipke tán ámeller
Python dizimleri basqa tillerdegi massivlerge uqsas, biraq olar ádette kúshlirek boladı. Birinshi gezekte, olardıń qatań tip sheklewi joq - biz jańa ǵana kórgen dizim, mısalı, pútkilley hár qıylı tiptegi úsh obyektti óz ishine aladı (pútin san, qatar hám qalqıwshı útirli san). Bunnan tısqarı, dizimlerdiń turaqlı ólshemi joq. Yaǵnıy, olar dizimge tán ámellerge juwap retinde talapqa qaray ósiwi hám kishireyiwi múmkin:

>>> L.append('NI') # Ósiw: dizim aqırına obyekt qosıw
>>> L
[123, 'spam', 1.23, 'NI']
>>> L.pop(2) # Kishireyiw: ortadaǵı elementti óshiriw
1.23
>>> L # "del L[2]" de dizimnen óshiredi
[123, 'spam', 'NI']

Bul jerde, dizimniń append metodı dizim ólshemin keńeytedi hám aqırına element qosadı; pop metodı (yamasa oǵan uqsas del operatorı) berilgen indekstegi elementti óshiredi, dizimniń kishireyiwine alıp keledi. Basqa dizim metodları qálegen poziсiyaǵa element qosadı (insert), berilgen mánisli elementti óshiredi (remove) hám taǵı basqa. Dizimler ózgermeli bolǵanlıqtan, kópshilik dizim metodları jańa obyekt jasawdıń ornına dizim obyektin ornında ózgertedi:

>>> M = ['bb', 'aa', 'cc']
>>> M.sort()
>>> M
['aa', 'bb', 'cc']
>>> M.reverse()
>>> M
['cc', 'bb', 'aa']

Mısalı, bul jerdegi dizimniń sort metodı dizimdi ádepki boyınsha ósiw tártibinde jaylastıradı, al reverse onı teris tártipke aylandıradı - eki jaǵdayda da metodlar dizimdi tikkeley ózgertedi.

Shegara tekseriwi
Dizimlerdiń turaqlı ólshemi bolmasa da, Python bizge joq elementlerge múrájat etiwge ruqsat bermeydi. Dizim shegarasınan tısqarı indekslew bárqulla qáte boladı, sonday-aq shegaradan tısqarı mánis beriw de qáte:

>>> L
[123, 'spam', 'NI']
>>> L[99]
...qáte tekst ótkizip jiberildi...
IndexError: list index out of range
>>> L[99] = 1
...qáte tekst ótkizip jiberildi...
IndexError: list assignment index out of range

Bul bilip turıp islengen, sebebi dizim shegarasınan tısqarı mánis beriwge urınıw ádette qáte bolıp esaplanadı (hám C tilinde ayrıqsha qáwipli, ol Python sıyaqlı kóp qáte tekseriwin orınlamaydı). Juwap retinde dizimdi únsiz ósiriwdiń ornına, Python qáte haqqında xabar beredi. Dizimdi ósiriw ushın, biz onıń ornına append sıyaqlı dizim metodların shaqıramız.

Uyalaw (Nesting)
Pythonnıń tiykarǵı maǵlıwmat tipleriniń jaqsı ózgesheligi - olar qálegen uyalawdı qollaydı - biz olardı qálegen kombinaсiyada hám qálegen tereńlikte uyalay alamız (mısalı, bizde sózlik bar dizim bolıwı múmkin, onıń ishinde basqa dizim bar hám t.b.). Bul ózgesheliktiń bir tikkeley qollanılıwı - Pythonda matriсalardı yamasa "kóp ólshemli massivlerdi" kórsetiw. Uyalanǵan dizimleri bar dizim tiykarǵı qollanıwlar ushın jumıs isleydi:

>>> M = [[1, 2, 3], # 3 × 3 matriсa, uyalanǵan dizimler sıpatında
[4, 5, 6], # Kod qawsırmaǵa alınǵan bolsa, qatarlar boylap sozılıwı múmkin
[7, 8, 9]]
>>> M
[[1, 2, 3], [4, 5, 6], [7, 8, 9]]

Bul jerde biz úsh basqa dizimnen turatuǵın dizimdi kodladıq. Nátiyjede 3 × 3 sanlar matriсasın kórsetedi. Bunday strukturaǵa hár qıylı jollar menen kiriwge boladı:

>>> M[1] # 2-qatardı alıw
[4, 5, 6]
>>> M[1][2] # 2-qatardı alıw, soń qatar ishindegi 3-elementti alıw
6

Bul jerdegi birinshi operaсiya pútkil ekinshi qatardı aladı, al ekinshisi sol qatar ishindegi úshinshi elementti aladı. Indeks operaсiyaların birge qosıw bizdi uyalanǵan obyekt strukturamızǵa tereńirek hám tereńirek alıp baradı.

]]> bekan Fri, 21 Mar 2025 09:52:28 +0000 https://megaline.uz/index.php?newsid=167 https://megaline.uz/index.php?newsid=167
a = dead # Úsh atributti anıqlaw
b = parrot # Basqa fayllarga eksport qılınadı
c = sketch
print(a, b, c) # Bul faylda da qollanıladı

Bul threenames.py faylı úsh ózgeriwshini belgileydi, sonlıqtan sırtqı dúnya ushın úsh atributti payda etedi. Ol sonday-aq óziniń úsh ózgeriwshisin print operatorında qollanadı, bunı biz bul fayldı joqarı dárejeli fayl sıpatında júrgizgenimizde kóremiz:

% python threenames.py
dead parrot sketch

Bul fayldıń barlıq kodı basqa jerde birinshi ret import qılınǵanda (import yamasa from arqalı) ádettegidey júrgiziledi. Bul fayldı import qollanıp paydalanǵan klientler atributları bar moduldi aladı, al from qollanǵan klientler fayl atlarınıń kóshirmelerin aladı:

% python
>>> import threenames # Pútkil moduldi alıw
dead parrot sketch

>>> threenames.b, threenames.c
(parrot, sketch)

>>> from threenames import a, b, c # Bir neshe attı kóshiriw
>>> b, c
(parrot, sketch)

Bul jerde nátiyjeler qawsırma ishinde basıp shıǵarıladı, sebebi olar haqıyqatında kortejler (bul kitaptıń keyingi bóliminde qaralatuǵın obyekt túri); házirshe olarǵa itibar bermey-aq qoyıwıńız múmkin.

Usınday bir neshe atı bar modullerdi kodlaw baslaǵanıńızda, qurılǵan dir funkciyası júdá paydalı bola baslaydı - onı modul ishinde bar bolǵan atlardıń dizimin alıw ushın qollanıwıńız múmkin. Tómendegi qatarlar Python qatarlar dizimin qaytaradı (biz dizimlerdi keyingi bapta úyrene baslaymız):

>>> dir(threenames)
[__builtins__, __doc__, __file__, __name__, __package__, a, b, c]

Men bunı Python 3.0 hám 2.6 nusqalarında orınladım; eskilew Python nusqaları azıraq at qaytarıwı múmkin. dir funkciyası usılay qawsırma ishinde berilgen import qılınǵan modul atı menen shaqırılǵanda, ol sol modul ishindegi barlıq atributlardı qaytaradı. Ol qaytaratuǵın atlardan gezeklesin "biypul" alasız: basında hám aqırında qos astın sızıq bar atlar Python tárepinen aldın ala belgilengen qurılǵan atlar bolıp, interpretator ushın arnawlı mánige iye. Biziń kodımız táriyiplengen ózgeriwshiler - a, b hám c - dir nátiyjesinde eń aqırında kórinedi.

Moduller hám at keńislikleri
Modul importları - kod faylların júrgiziw usılı, biraq, kitaptıń keyingi bólimlerinde talqılanatuǵınday, moduller Python baǵdarlamalarındaǵı eń úlken baǵdarlama strukturası bolıp tabıladı. Ulıwma alǵanda, Python baǵdarlamaları import operatorları arqalı baylanısqan bir neshe modul fayllarınan quralǵan. Hár bir modul faylı - ózgeriwshilerdiń ózine tán toplamı, yaǵnıy at keńisligi. Bir modul faylı basqa faylda anıqlanǵan atlardı, sol basqa fayldı anıq túrde import qılmaǵansha kóre almaydı, sonlıqtan moduller kodıńızdaǵı at dúgisiwlerin minimallastırıwǵa járdem beredi - hár bir fayl ózine tán at keńisligi bolǵanlıqtan, bir fayldaǵı atlar basqa fayldaǵı atlar menen, hatteki olar birdey jazılǵan bolsa da, dúgise almaydı.

Haqıyqatında da, kórip turǵanıńızday, moduller - Python siziń ózgeriwshilerińizdi at dúgisiwlerin boldırmaw ushın bólimlerge jıynawǵa úlken kúsh jumsaytuǵın bir neshe usıllardıń biri. Biz moduller hám basqa at keńisligi strukturaların (klaslar hám funkciya kólemlerin qosqanda) kitaptıń keyingi bólimlerinde tolıǵıraq talqılaymız. Házirge, moduller siziń kodıńızdı qayta terip shıǵıwǵa májbúr bolmay, kóp márte júrgiziw usılı sıpatında paydalı boladı.

import penen from salıstırması: Men from operatorınıń bir mániste modullerdiń at keńisligin bóliw maqsetin biykarlaytuǵının aytıp ótiwim kerek - sebebi from bir fayldan ekinshisine ózgeriwshilerdi kóshiredi, ol import qılıwshı fayldaǵı birdey atamalı ózgeriwshilerdiń ústinen jazılıwına alıp keliwi múmkin (hám bul haqqında eskertpeydi). Bul tiykarınan at keńisliklerin, hesh bolmaǵanda kóshirilgen ózgeriwshiler kóz-qarasınan, birlestiredi. Usı sebepli, ayırımlar from ornına import ti qollanıwdı usınıs etedi. Men bunshelli alısqa barmayman; from tek ǵana az jazıwdı talap etip qoymay, onıń gúman etilgen máselesi ámeliyatta siyrek ushırasadı. Onıń ústine, bul siz from da qáleytuǵın ózgeriwshilerdi kórsetiw arqalı basqaratuǵın nárse; olardıń mánisler menen belgileniwın túsinseńiz, bul tapsırma operatorların jazıwdan artıq qáwipli emes - bul sizge kerek bolatuǵın taǵı bir qásiyet!

import hám reload qollanıw boyınsha eskertiw
Qanday da bir sebeplerge kóre, adamlar faylların import hám reload arqalı júrgiziw haqqında bilgennen keyin, kópshilik tek usıǵan itibar berip, kodtıń házirgi versiyasın bárqulla júrgiziwge múmkinshilik beretuǵın basqa iske túsiriw variantların umıtıp qoyadı (mısalı, belgi basıw, IDLE menyusı opciyaları hám sistema buyrıq qatarları). Biraq, bul usıl tez arada aljasıwǵa alıp keliwi múmkin - import qılǵanıńızdı este saqlaw kerek, reload qollana alasız ba, bilesiz be, reload tı shaqqanda qawsırma qollanıwdı umıtpaw kerek (tek ǵana reload ushın), hám kodıńızdıń házirgi versiyasın júrgiziw ushın dáslep reload tı qollanıwdı umıtpaw kerek. Bunnan tısqarı, reload lar ótpeli emes - moduldi qayta júklew tek sol moduldi qayta júkleydi, ol import qılıwı múmkin bolǵan basqa modullerdi emes - sonlıqtan, geyde bir neshe fayldı qayta júklew kerek boladı.

Usı qıyınshılıqlar sebepli (hám basqalar, olardı keyinirek qarap shıǵamız, sonıń ishinde bul baptıń aldıńǵı eskertiwinde aytılǵan reload/from máselesi), házirshe import hám reload arqalı iske túsiriw beyimliginen saqlanıw jaqsı pikir. Mısalı, keyingi bólimde túsindirilgen IDLE Run→Run Module menyusı opciyası siziń fayllarıńızdı júrgiziwdiń ápiwayılıraq hám qátege azıraq ushıraytuǵın usılın beredi hám bárqulla kodıńızdıń házirgi versiyasın júrgizedi. Sistema komandalıq qatarı usaǵan artıqmashılıqlardı usınadı. Eger usı texnikalardı qollansańız, reload ti qollanıwıńız shárt emes.

Bunnan tısqarı, eger siz kitaptıń usı noqatında modullerdı ádettegiden tıs usıllarda qollansańız, qıyınshılıqlarǵa duwshar bolıwıńız múmkin. Mısalı, eger siz jumıs islep atırǵan direktoriyadan basqa jerde saqlanatuǵın modul faylın import qılıwdı qáleseńiz, 21-bapqa ótip, modul izlew jolı haqqında úyreniwińiz kerek boladı.

Házirshe, eger import qılıwıńız kerek bolsa, qıyınshılıqlardan saqlanıw ushın barlıq fayllarıńızdı jumıs islep atırǵan direktoriyada saqlawǵa háreket etiń. Sonday-aq, import hám reload lar Python sabaqlarda áhmiyetli sınaw usılı bolıp dálillengen, hám siz de bul usıldı qollanǵandı maqul kóriwińiz múmkin. Biraq, ádettegidey, eger ózińizdi diywalǵa urıp atırǵanday sezseńiz, diywalǵa urılıwdı toqtatıń!

Modul faylların júrgiziw ushın exec ti qollanıw
Shınında da, modul fayllarında saqlanǵan kodtı júrgiziwdiń bul jerde kórsetilgennen de kóbirek usılları bar. Mısalı, exec(open(module.py).read()) ornatılǵan funkciya shaqırıwı - bul interaktiv prompttan faylların import qılmay hám keyinirek qayta júklemey iske túsiriwdiń basqa bir usılı. Hár bir exec faydıń házirgi versiyasın júrgizedi, keyingi qayta júklewlerdi talap etpey (script1.py aldıńǵı bólimde qayta júklewden keyin qaldırǵanımızday):

C:\misc> c:\python30\python
>>> exec(open(script1.py).read())
win32
65536
Spam!Spam!Spam!Spam!Spam!Spam!Spam!Spam!

...script1.py di tekst redaktorında ózgertiń...

>>> exec(open(script1.py).read())
win32
4294967296
Spam!Spam!Spam!Spam!Spam!Spam!Spam!Spam!

exec shaqırıwı import qa uqsas tásir kórsetedi, biraq ol texnikalıq jaqtan moduldi import qılmaydı - ádette, hár sapar exec ti usılay shaqırǵanıńızda, ol faydı qaytadan júrgizedi, tap siz onı exec shaqırılǵan jerge jaylastırǵanday. Sonıń ushın, exec fayl ózgerislerinen keyin modullerdi qayta júklewdi talap etpeydi - ol normal modul import logikasın ótkizip jiberedi. Kemshiligi sıpatında, ol shaqırılǵan jerge kodtı jaylastırǵanday isleytuǵını sebepli, exec, aldın aytılǵan from operatorı sıyaqlı, házirgi waqıtta qollanıp atırǵan ózgeriwshilerińizdi únsiz túrde qayta jazıw múmkinshiligine iye. Mısalı, biziń script1.py x dep atalǵan ózgeriwshige mánisti belgileydi. Eger bul at exec shaqırılǵan jerde de qollanılıp atırǵan bolsa, attıń mánisi almastırıladı:

>>> x = 999
>>> exec(open(script1.py).read()) # Kod ádette usı namespace te júrgiziledi
...birdey shıǵıs...
>>> x # Onıń belgilewleri bul jerdegi atların qayta jazıwı múmkin
Spam!

Kerisinshe, tiykarǵı import operatorı faydı hár bir process ushın tek bir ret júrgizedi hám fayldı ózgeshe modul namespace etip, onıń belgilewleri siziń kóleminizde ózgeriwshilerdi ózgertpeydi. Modullerdiń namespace bóliniwi ushın tóleytuǵın baha - ózgerislerden keyin qayta júklew kerekligi bolıp tabıladı.

Versiya parqı eskertiw: Python 2.6 da execfile(module.py) ornatılǵan funkciyası bar, exec(open(module.py)) formasına qosımsha túrde, bular ekewi de avtomatik túrde fayl mazmunın oqıydı. Bul ekewi de exec(open(module.py).read()) formasına teń, ol quramalıraq, biraq 2.6 hám 3.0 de júredi. Tilekke qarsı, bul eki ápiwayı 2.6 formalarınıń hesh qaysısı 3.0 de joq, bul usı texnikanı búgin tolıq túsiniw ushın fayllar hám olardıń oqıw metodların túsiniw kerek degenin ańlatadı (átteń, bul 3.0 de estetikanıń ámeliylikti jeńgeni bolıwı múmkin). Shınında da, 3.0 degi exec forması sonshelli kóp jazıwdı talap etedi, eń jaqsı keńes - bunı islemew bolıwı múmkin - faylardı sistema shell komanda qatarların jazıw arqalı yamasa keyingi bólimde túsindiriletuǵın IDLE menyu opciyaların qollanıw arqalı iske túsiriw eń jaqsısı. 3.0 degi exec forması haqqında kóbirek maǵlıwmat ushın 9-bapqa qarań.

IDLE paydalanıwshı interfeysi
Usı waqıtqa shekem, biz Python kodın interaktiv prompt, sistema komanda qatarları, belgi basıw, modul import etiw hám exec shaqırıwları menen qáytip júrgiziw múmkinligin kórdik. Eger siz kóbirek vizual nárse izlep atırǵan bolsańız, IDLE Python rawajlandırıw ushın grafikli paydalanıwshı interfeysin usınadı hám ol Python sistemasınıń standart hám biypul bólegi bolıp tabıladı. Ol kóbinese birlestirgen rawajlandırıw ortalıǵı (IDE) dep ataladı, sebebi ol hár túrli rawajlandırıw wazıypaların bir kóriniske birlestiredi. Qısqasha aytqanda, IDLE - bul Python programmaların redaktorlaw, orınlaw, kóriw hám sazlaw imkaniyatın beretuǵın GUI, hámmesin bir interfeysten. Bunnan tısqarı, IDLE tkinter GUI qurallar toplamın (2.6 da Tkinter dep ataladı) paydalanatuǵın Python programması bolǵanlıqtan, ol kópshilik Python platformalarında, sonıń ishinde Microsoft Windows, X Windows (Linux, Unix hám Unix sıyaqlı platformalar ushın) hám Mac OS (Classic hám OS X ekewinde de) júre aladı. Kópshilik ushın IDLE komanda qatarların jazıwdıń ańsat alternativası hám belgilerde basıwǵa qaraǵanda az máseleli alternativa bolıp xızmet etedi.

IDLE tiykarları
Keliń, mısalǵa óteyik. IDLE dı Windows ta baslaw ańsat - ol Python ushın Start túymesiniń menyusında jazıwı bar (aldın kórsetilgen 2-1-súwrette), sonday-aq onı Python programması belgisine oń túyme menen basıp tańlaw múmkin. Bazı Unix sıyaqlı sistemalarda IDLE diń joqarı dárejeli skriptin komanda qatarınan yamasa Python nıń Lib katalogınıń idlelib ishki katalogında jaylasqan idle.pyw yamasa idle.py faylınıń belgisine basıw arqalı iske túsiriw kerek bolıwı múmkin. Windows ta IDLE házirgi waqıtta C:\Python30\Lib\idlelib (yamasa Python 2.6 da C:Python26\Lib\idlelib) de jaylasqan Python skripti bolıp tabıladı.

3-3-súwret Windows ta IDLE dı baslaǵannan keyingi kórinisti kórsetedi. Dáslepki ashılǵan Python shell aynası tiykarǵı ayna bolıp, ol interaktiv sessiya júrgizedi (>>> promptına itibar beriń). Bul barlıq interaktiv sessiyalar sıyaqlı isledi - bul jerde jazǵan kodıńız jazıp bolıwdan keyin birdey atqarıladı - hám sınaw quralı sıpatında xızmet etedi.


3-3-súwret. Windows ta júrip atırǵan IDLE rawajlandırıw GUI siniń tiykarǵı Python shell aynası. Derek faylın baslaw (New Window) yamasa ózgertiw (Open...) ushın File menyusın paydalanıń; sol aynada kodtı júrgiziw ushın tekst redaktorlaw aynasınıń Run menyusın paydalanıń (Run Module).

IDLE kópshilik operaciyaları ushın tanıs menyulardı hám klavishler kombinaciyaların paydalanbaydı. IDLE astında derek kodı faylın jaratıw (yamasa redaktorlaw) ushın, tekst redaktorlaw aynasın ashıń: tiykarǵı aynada File ashılmalı menyusın tańlań hám New Window dı tańlań (yamasa bar bolǵan fayldı redaktorlaw ushın ashıw ushın Open... dı tańlań). Bul kitaptıń grafikalarında tolıq kórinbewi múmkin bolsa da, IDLE tiykarǵı aynada hám barlıq tekst redaktorlaw aynalarında jazılǵan kod ushın sintaksiske baǵdarlanǵan reńlendiriwdi paydalanaydı - gilt sózler bir reńde, literallar basqa reńde hám taǵı basqalar. Bul sizge kodıńızdaǵı komponentlerdiń jaqsıraq kórinisin beriwge járdem beredi (hám hátte qátelikleriń tabıwǵa járdem beriwi múmkin - mısalı, úziliksiz qatarlar hámme bir reńde boladı).

IDLE de redaktorlap atırǵan kod faylın júrgiziw ushın, fayldıń tekst redaktorlaw aynasın tańlań, sol aynanıń Run ashılmalı menyusin ashıń hám ol jerde kórsetilgen Run Module variantın tańlań (yamasa menyuda berilgen ekvivalent klavishlar kombinaciyasın paydalanıń). Eger siz fayldı ashqanıńızdan yamasa aqırǵı ret saqlaǵanıńızdan beri ózgertken bolsańız hám ózgerislerińizdi saqlawdı umıtqan bolsańız - kodlastırıw barısında júz beretuǵın kóp ushırasatuǵın qátelik - Python sizge dáslep faydı saqlawıńız kerekligin bildiredi.

Usı jol menen júrgizilgende, skriptińizdiń nátiyjeleri hám ol payda etiwi múmkin bolǵan qátelik xabarları tiykarǵı interaktiv aynada (Python shell aynasında) payda boladı. Mısalı, 3-3-súwrette, aynanıń ortasına jaqın jerdegi "RESTART" qatarınan keyingi úsh qatar basqa redaktorlaw aynasında ashılǵan script1.py faylımızdıń orınlanıwın kórsetedi. "RESTART" xabarı bizge paydalanıwshı kodı processiniń redaktorlanǵan skriptti júrgiziw ushın qayta baslanǵanın bildiredi hám skript nátiyjelerin ajıratıwǵa xızmet etedi (eger IDLE paydalanıwshı kodı sub-processisiz baslanǵan bolsa, ol payda bolmaydı - bul rejim haqqında azdan keyin kóbirek).

IDLE kúndelikli másláháti: Eger siz IDLE niń tiykarǵı interaktiv aynasında aldınǵı buyrıqlardı qaytalaǵıńız kelse, buyrıqlar tariyxı boyınsha artqa qarap aylandırıw ushın Alt-P klavishler kombinaciyasın hám aldıǵa qarap aylandırıw ushın Alt-N di paydalana alasız (ayırım Mac kompyuterlerinde onıń ornına Ctrl-P hám Ctrl-N di qollanıp kóriń). Siziń aldınǵı buyrıqlarıńız esletiledi hám kórsetiledi, sonday-aq olardı redaktorlaw hám qayta júrgiziw múmkin. Sonıń menen birge, kursordı olardıń ústine jaylastırıp buyrıqlardı esletiwiń yamasa kesiw hám qoyıw operaciyaların paydalanıwıńız múmkin, biraq bul usıllar kóbirek jumıstı talap etedi. IDLE den tısqarı, Windows ta interaktiv sessiyada buyrıqlardı baǵıt klavishleri menen esletiwińiz múmkin boladı.

IDLE di paydalanıw
IDLE biypul, paydalanıwǵa ańsat, kóshirmeli hám kópshilik platformalarda avtomatik túrde qoljetimli. Men onı Pythondı jańa baslaǵanlarǵa usınıs etemen, sebebi ol ayırım detallardı jeńilletedi hám sistema buyrıq qatarları menen aldın tanıs bolıwdı talap etpeydi. Biraq, ol qımbatıraq kommerciyalıq IDE lerge salıstırǵanda bir qansha sheklengen. Ayırım keń tarqalǵan qıyınshılıqlardı saplastırıwǵa járdem beriw ushın, tómende IDLE di jańa paydalanıwshılar esapqa alıwı kerek bolǵan máseleler dizimi berilgen:

• Fayllarıńızdı saqlaǵanda ".py" di anıq qosıwıńız kerek. Men ulıwma fayllar haqqında aytqanımda bunı eskertken edim, biraq bul IDLE de jiyı ushırasatuǵın qıyınshılıq, ásirese Windows paydalanıwshıları ushın. IDLE fayllar saqlanǵanda fayl atlarına .py keńeytpesin avtomatik túrde qospaydı. Fayldı birinshi ret saqlaǵanda .py keńeytpesin ózińiz terip jazıwǵa itibarlı bolıń. Eger bulay islemeseńiz, faylıńızdı IDLE den (hám sistema buyrıq qatarlarınan) júrgize alasız, biraq onı interaktiv túrde yamasa basqa modullerden import ete almaysız.

• Skriptlerdi tekst redaktorlaw aynalarında Run→Run Module di tańlaw arqalı júrgizińiz, interaktiv import hám qayta júklew arqalı emes. Bul baptıń aldınǵı bóliminde faydı interaktiv import qılıw arqalı júrgiziw múmkin ekenin kórgen edik. Biraq, bul usıl quramalı bolıp ketiwi múmkin, sebebi ózgerislerden keyin fayllardı qolda qayta júklew talap etiledi. Buǵan salıstırǵanda, IDLE de Run→Run Module menyusin paydalanıw bárqulla faylıńızdıń eń sońǵı versiyasın júrgizedi, dál sistema qabıǵı buyrıq qatarı arqalı júrgizgendey. IDLE, sonday-aq, kerek bolsa, faylıńızdı birinshi saqlaw ushın sizge eskertiw beredi (IDLE den tısqarı jiyi ushırasatuǵın basqa bir qátelik).

• Tek ǵana interaktiv sınap atırǵan modullerdi qayta júklew kerek. Sistema qabıǵı buyrıq qatarları sıyaqlı, IDLE niń Run→Run Module menyu opciyası bárqulla joqarı dárejeli fayl hám ol import etken barlıq modullerdiń aǵımdaǵı versiyasın júrgizedi. Usıǵan baylanıslı, Run→Run Module import qılıwǵa baylanıslı keń tarqalǵan aljasıwlardı saplastıradı. IDLE de tek ǵana interaktiv import qılıp hám sınap atırǵan modullerińizdi qayta júklew kerek boladı. Eger Run→Run Module ornına import hám qayta júklew usılın qollanıwdı tańlasańız, aldınǵı buyrıqlardı esletip alıw ushın Alt-P/Alt-N klaviatura kombinaciyaların qollana alasız dep esińizde saqlań.
• Siz ILDEni ózińizge sáykeslestiriwińiz múmkin. IDLE daǵı tekst shriftleri hám reńlerin ózgertiwińiz ushın, qálegen IDLE aynasınıń Options menyusınan Configure variantın tańlań. Sonday-aq, klaviatura kombinaciyaları háreketlerin, abzac parametrlerin hám basqalardı da sáykeslestire alasız; qosımsha maǵlıwmat ushın IDLE niń járdem menyusın qarań.

• Házirgi waqıtta IDLE de ekrandı tazalaw opciyası joq. Bul jiyirek soralatuǵın soraw bolıp kórinedi (bálkim, usıǵan uqsas IDElerde bar bolǵanı ushın) hám waqtı kelgende qosılıwı múmkin. Biraq, házirgi kúnde interaktiv ayna tekstin tazalawdıń hesh qanday usılı joq. Eger ayna tekstiniń joǵalıwın qáleseńiz, Enter klavishin basıp turıwıńız yamasa bir qatar bos qatarlardı basıp shıǵarıw ushın Python ciklın jazıwıńız múmkin (álbette, hesh kim keyingi usıldı qollanbaydı, biraq bul Enter klavishin basıwdan góre kóbirek joqarı texnologiyalı bolıp esitiledi!).

• tkinter GUI hám kóp áwladlı baǵdarlamalar IDLE menen jaqsı islemewi múmkin. IDLE ózi Python/tkinter baǵdarlaması bolǵanlıqtan, onı ayırım túrdegi quramalı Python/tkinter baǵdarlamaların júrgiziw ushın qollanǵanda qatıp qalıwı múmkin. Bul mashqala IDLE niń keyingi versiyalarında, paydalanıwshı kodın bir processte hám IDLE GUI ózin basqa processte júrgiziwi arqalı azayǵan, biraq ayırım baǵdarlamalar (ásirese kóp áwladlı baǵdarlamalar) ele de GUI dı qatırıp qoyıwı múmkin. Siziń kodıńız bunday mashqalalardı kórsetpewi múmkin, biraq ulıwma qaǵıyda boyınsha, GUI baǵdarlamaların redaktorlaw ushın IDLE di qollanıw, al olardı basqa variantlar, mısalı belgi basıw yamasa sistema buyrıq qatarı arqalı iske túsiriw bárqulla qáwipsiz. Gúmanlı jaǵdaylarda, eger kodıńız IDLE de islemese, onı GUI sırtında sınap kóriń.
• Eger baylanıs qátelikleri payda bolsa, IDLE di bir processli rejimde iske túsirip kóriń. IDLE óziniń bóleklengen paydalanıwshı hám GUI processleri arasında baylanıstı talap etetuǵını sebepli, ol bazı platformalarda iske túsiwde qıyınshılıq keltiriwi múmkin (atap aytqanda, ol bazı Windows kompyuterlerinde baylanıslardı bloklaytuǵın firewall baǵdarlaması sebepli waqtı-waqtı menen iske túspey qaladı). Eger siz usınday baylanıs qáteliklerin ushıratsańız, IDLE di hámme waqıt sistema buyrıq qatarı menen iske túsirip, onı bir processli rejimde paydalanıwshı-kodı subprocesisiz jumıs islewge májbúrlewge hám sonıń menen baylanıs máselelerinen qutılıwǵa boladı: onıń -n buyrıq qatarı bayraǵı usı rejimdi májbúrleydi. Mısalı, Windows ta, Command Prompt aynasın ashıń hám C:\Python30\Lib\idlelib katalogı ishinen (kerek bolsa, dáslep cd arqalı sol jerge ótiń) idle.py -n sistema buyırıǵın orınlań.

• IDLE diń bazı qolaylı ózgesheliklerine dıqqat awdarıń. IDLE baslawshılar ushın ómirdi jeńillestiriw ushın kóp nárse isleydi, biraq onıń ayırım hiylelerı IDLE GUI sırtında qollanılmaydı. Mısalı, IDLE siziń skriptlerińizdi óziniń interaktiv atlar keńisliginde orınlaydı, sonlıqtan kodıńızdaǵı ózgeriwshiler avtomatik túrde IDLE interaktiv sessiyasında payda boladı - aldın orınlaǵan fayllarıńızdıń joqarı dárejesindegi atlarǵa kirisiw ushın import buyrıqların orınlawdıń hámme waqıt zárúrligi joq. Bul qolaylı bolıwı múmkin, biraq ol aljasıqlı da bolıwı múmkin, sebebi IDLE ortasınan tısqarıda atlar hámme waqıt paydalanıw ushın fayllardan import etilgen bolıwı kerek. IDLE sonday-aq avtomatik túrde jańa ǵana orınlanǵan fayl katalogına ótedi hám onıń katalogın modul import izlew jolına qosadı - bul izlew jolı sazlawlarısız sol jerdegi fayllardı import etiw imkaniyatın beretuǵın qolaylı ózgeshelik, biraq ol da IDLE sırtında fayllar orınlanǵanda birdey islemeydi. Bunday ózgesheliklerdi paydalanıw maqul, biraq olar IDLE háreketleri bolıp, Python háreketleri emes ekenin umıtpań.

IDLE diń qosımsha quralları
Tiykarǵı redaktorlaw hám orınlaw funkciyalarınan tısqarı, IDLE qosımsha múmkinshiliklerdi usınadı, sonıń ishinde kórsetiw hám basıw arqalı isleytuǵın programma otladshıgı hám obyekt kóriwshisi bar. IDLE otladshıgı Debug menyusi arqalı, al obyekt kóriwshisi File menyusi arqalı iske túsiriledi. Kóriwshi modul izlew jolı boyınsha fayllarǵa hám fayllardaǵı obyektlerge ótiw imkaniyatın beredi; fayl yamasa obyektke basıw onıń derek kodın tekst redaktorlaw aynasında ashadı.

IDLE de otladlaw bas aynada Debug→Debugger menyusin tańlaw arqalı baslanadı, keyin tekst redaktorlaw aynasında Run→Run Module variantın tańlaw arqalı skriptińizdi iske túsiresiz; otladshı iske túsirilgennen keyin, siz tekst redaktorlaw aynalarında qatarlarǵa oń túymesheni basıw arqalı kodıńızdıń orınlanıwın toqtatatuǵın úzilis noqatların ornatıwıńız, ózgeriwshiler mánislerin kórsetiwińiz hám basqa da ámellerdi orınlawıńız múmkin. Sonday-aq, otladlaw waqtında programmanıń orınlanıwın baqlawıńız múmkin - kodıńız boyınsha adımlap ótkenińizde házirgi kod qatarı belgilenedi.

Ápiwayıraq otladlaw ámeliyatları ushın siz qátelik xabarı tekstine tıshqannıń oń túymeshesin basıw arqalı qátelik júz bergen kod qatarına tez ótiw imkaniyatına iyesiz - bul hiyleniń járdeminde dúzetiw hám qayta orınlaw ápiwayı hám tez ámelge asırıladı.

Buǵan qosımsha, IDLE diń tekst redaktorı programmalaw ushın qolaylı qurallar toplamın usınadı, sonıń ishinde avtomatik sheginiw, joqarı dárejeli tekst hám fayl izlew ámeliyatları hám basqalar bar. IDLE intuitiv GUI tásirlesiwin qollanǵanı sebepli, onıń basqa quralların túsiniw ushın sistema menen tájiriybe ótkeriwińiz kerek.

Basqa IDE ler
IDLE biypul, kóshirmeli hám Python nıń standart bólegi bolǵanı ushın, eger siz IDE qollanıwdı qáleseńiz, onı úyreniwge arnalǵan jaqsı birinshi rawajlandırıw quralı. Jáne de, eger siz endi baslaǵan bolsańız, komanda qatarı tiykarlanǵan rawajlandırıw rejimin álleqashan bilseńiz hám qáleseńiz, usı kitaptıń shınıǵıwları ushın IDLE di paydalanıwdı usınıs etemen.

Biraq, Python rawajlandırıwshıları ushın bir neshe alternativ IDE ler bar, olardıń ayırımları IDLE ge qaraǵanda ádewir kúshli hám isenimli. Mine, eń kóp qollanılatuǵın IDE lerdiń ayırımları:

Eclipse hám PyDev
Eclipse - bul joqarı dárejeli ashıq derek kodlı IDE GUI. Dáslep Java IDE sıpatında islep shıǵılǵan Eclipse, PyDev (yamasa uqsas) plagindi ornatqanıńızda Python rawajlandırıwın da qollap-quwatlaydı. Eclipse - Python rawajlandırıw ushın keń tarqalǵan hám kúshli variant bolıp, ol IDLE diń funkciyalar toplamınan ádewir asıp ketedi. Ol kod tamamlaw, sintaksis belgilew, sintaksis analizi, qayta dúziw, otladlaw hám basqalardı qollap-quwatlaydı. Onıń kemshilikleri - bul úlken sistema bolıp, onı ornatıw kerek hám ayırım funkciyalar ushın shareware keńeytiwlerdi talap etiwi múmkin (bul waqıt ótiwi menen ózgeriwi múmkin). Sonda da, IDLE den ósip shıǵıwǵa tayar bolǵanıńızda, Eclipse/PyDev kombinaciyası itibarǵa ılayıq.

Komodo
Komodo - bul Python (hám basqa tiller) ushın tolıq funkciyalı rawajlandırıw ortalıǵı GUI bolıp, ol standart sintaksis-boyaw, tekst redaktorlaw, otladlaw hám basqa funkciyalardı óz ishine aladı. Buǵan qosımsha, Komodo IDLE de joq kóplegen joqarı dárejeli funkciyalardı usınadı, sonıń ishinde proekt faylları, derek-kodın basqarıw integraciyası, turaqlı ańlatpalar otladlawı hám interaktiv túrde joybarlaytuǵın GUI lerdi ámelge asırıw ushın Python/tkinter kodın generaciyalaydı. Házirgi waqıtta Komodo biypul emes; ol http://www.activestate.com saytında qoljetimli.

NetBeans IDE for Python
NetBeans - bul Python rawajlandırıwshıları ushın kóplegen joqarı dárejeli funkciyalardı qollap-quwatlaytuǵın kúshli ashıq kodlı rawajlandırıw ortalıǵı GUI: kod tamamlaw, avtomatik sheginiw hám kod boyaw, redaktor meńzewleri, kod búklew, qayta dúziw, otladlaw, kod qamtıw hám sınaw, proektler hám taǵı basqalar. Ol CPython hám Jython kodın rawajlandırıw ushın qollanılıwı múmkin. Eclipse sıyaqlı, NetBeans ti ornatıw ushın qosılǵan IDLE GUI den tısqarı qosımsha adımlar talap etiledi, biraq kóp adamlar bunı kúsh salıwǵa turatuǵın dep esaplaydı. Eń sońǵı maǵlıwmatlar hám siltemeler ushın internetten izlep kóriń.

PythonWin
PythonWin - bul ActiveState kompaniyasınıń ActivePython distribyuciyasınıń bir bólegi sıpatında jiberiletuǵın (hám http://www.python.org resurslarınan da bólek júklep alınıwı múmkin) Python ushın biypul, tek Windows ta isleytuǵın IDE. Ol shama menen IDLE ge uqsas, biraq oǵan bir qansha paydalı Windows qa tiyisli keńeytiwler qosılǵan; mısalı, PythonWin COM obyektlerin qollap-quwatlaydı. Búgingi kúnde IDLE PythonWin ge qaraǵanda kóbirek rawajlanǵan (mısalı, IDLE diń eki processli arxitekturası kóbinese onıń qatıp qalıwınıń aldın aladı). Degen menen, PythonWin ele de IDLE de joq Windows rawajlandırıwshıları ushın qurallar usınadı. Qosımsha maǵlıwmat ushın http://www.activestate.com saytına kiriń.

Basqalar
Men biletuǵın shama menen altı basqa keń qollanılatuǵın IDE bar (sonıń ishinde kommerciyalıq Wing IDE hám PythonCard), biraq olardı bul jerde tolıq súwretlew ushın orın joq, hám waqıt ótiw menen basqaları da payda bolıwı múmkin. Shınında da, házirgi waqıtta derlik barlıq baǵdarlamashılar ushın qolaylı tekst redaktorları, olar aldın ala ornatılǵan yamasa bólek júklep alınǵan bolsın, qanday da bir túrde Python dı rawajlandırıwdı qollap-quwatlaydı. Mısalı, Emacs hám Vim Python dı áhmiyetli dárejede qollap-quwatlaydı. Men bul jerde bunday barlıq variantlardı hújijetlestiriwge háreket etpeymen; qosımsha maǵlıwmat ushın http://www.python.org saytındaǵı resurslarǵa qarań yamasa internetten "Python IDE" dep izleń. Siz sonday-aq "Python redaktorları" dep izlep kóriwińiz múmkin - búgin bul sizdi Python programmalastırıw ushın kóplegen IDE hám tekst redaktorları variantları haqqında maǵlıwmatlardı saqlap turatuǵın wiki betine alıp baradı.

Basqa iske túsiriw variantları
Bul noqatta biz interaktiv túrde terilgen kodtı qalay orınlaw, hám fayllarǵa saqlanǵan kodtı hár túrli usıllar menen - sistema buyrıq qatarları, import hám exec funkciyaları, IDLE sıyaqlı grafikalıq interfeys hám basqalar arqalı qalay iske túsiriw múmkin ekenin kórdik. Bul kitapta kórsetiletuǵın kópshilik jaǵdaylardı qamtıydı. Degen menen, Python kodın orınlawdıń qosımsha usılları da bar, olardıń kópshiligi arnawlı yamasa tar qollanılıw orınlarına iye. Kelesi bir neshe bólimde bulardan ayırımlarına qısqasha itibar qaratamız.

Jaylastırılǵan shaqırıwlar
Ayırım arnawlı tarawlarda Python kodı qorshap turǵan sistema tárepinen avtomatik túrde orınlanıwı múmkin. Bunday jaǵdaylarda biz Python programmaları basqa bir programma ishinde jaylastırılǵan (yaǵnıy, basqa programma tárepinen orınlanatuǵın) dep aytamız. Python kodınıń ózi tekst faylına kiritilgen, maǵlıwmatlar bazasında saqlanǵan, HTML betinen alınǵan, XML hújjetinen parslanǵan hám basqa túrlerde bolıwı múmkin. Biraq operaciyalıq kóz-qarastan, basqa bir sistema - siz emes - Python ǵa siz jaratqan kodtı orınlawdı buyıradı.

Bunday jaylastırılǵan orınlaw rejimi kóbinese aqırǵı paydalanıwshı sazlawların qollap-quwatlaw ushın qollanıladı - mısalı, oyın programması strategiyalıq waqıt noqatlarında paydalanıwshı kiriwine bolǵan jaylastırılǵan Python kodın orınlaw arqalı oyın modifikaciyalarına ruqsat beriw múmkin. Paydalanıwshılar bunday sistemanı Python kodın berip yamasa ózgertip modifikaciyalaw múmkin. Python kodı interpretaciyalanatuǵın bolǵanlıqtan, ózgerislerdi kiritiwde pútkil sistemanı qayta kompilaciyalaw talap etilmeydi (Python kodınıń qalay orınlanıwı haqqında tolıǵıraq 2-baptan bilip alasız).
Bul rejimde, siziń kodıńızdı orınlaytuǵın qorshap turǵan sistema C, C++ yamasa hátte Jython sisteması qollanılǵanda Java tilinde jazılǵan bolıwı múmkin. Mısal ushın, C programmasınan Python orınlaw waqtı API-sındaǵı (siziń kompyuterińizde Python kompilaciya etilgende jaratılǵan kitapxanalarda eksport etilgen xızmetler toplamı) funkciyalardı shaqırıw arqalı Python kod qatarların jaratıw hám orınlaw múmkin:

#include ...

Py_Initialize(); // Bul C, Python emes
PyRun_SimpleString("x = batır + ser robin"); // Biraq ol Python kodın orınlaydı

Bul C kod úzindisinde, C tilinde kodlanǵan programma Python interpretatorın óz kitapxanalarına baylanıstırıw arqalı jaylastıradı hám oǵan orınlaw ushın Python operatorı qatarın jiberedi. C programmaları sonday-aq Python modulleri hám obyektlerine kiriwge hám olardı basqa Python API quralların qollanıp qayta islew yamasa orınlawǵa erisiw múmkin.

Bul kitap Python/C integraciyası haqqında emes, biraq siziń shólkemlestiriwińizdiń Pythondı qalay qollanıwdı joba etiwine baylanıslı, siz jaratqan Python programmaların haqıyqatında iske túsiretuǵın adam siz bolıwıńız yamasa bolmawıńız múmkin ekenligin biliwińiz kerek. Soǵan qaramastan, siz ádetde ele usı jerde táriyiplengen interaktiv hám fayl tiykarındaǵı iske túsiriw usılların qollanıp, kodtı aqırında onı qollanıwı múmkin bolǵan sol qorshap turǵan sistemalardan bóleklengen halda sınap kóriwińiz múmkin.*

Muzlatılǵan binar orınlanıwshı fayllar
Muzlatılǵan binar orınlanıwshı fayllar, 2-bapta táriyiplengenindey, siziń programmanızdıń bayt kodı menen Python interpretatorın bir orınlanıwshı programmaǵa birlestirgen paketler bolıp tabıladı. Bul usıl Python programmaların basqa hár qanday orınlanıwshı programmanı iske túsirgen sıyaqlı usıllar menen iske túsiriwge múmkinshilik beredi (belgi basıw, komanda qatarları t.b.). Bul variant ónimlerdi jetkizip beriw ushın jaqsı islegeni menen, ol haqıyqatında programmanı rawajlandırıw dáwirinde qollanıw ushın arnalmaǵan; siz ádette tek jóneltiw aldınan muzlatıwdı ámelge asırasız (rawajlandırıw juwmaqlanǵannan keyin). Bul variant haqqında kóbirek maǵlıwmat alıw ushın aldıńǵı baptı qarap shıǵıń.

Tekst redaktorın iske túsiriw variantları
Burın aytıp ótilgenindey, olar tolıq rawajlanǵan IDE GUI bolmasa da, kópshilik programmalastırıw ushın qolaylı tekst redaktorları Python programmaların redaktorlaw hám múmkin bolsa orınlaw ushın qollap-quwatlawǵa iye. Bunday qollap-quwatlaw ornatılǵan bolıwı yamasa internetten júklep alınıwı múmkin. Mısalı, eger siz Emacs tekst redaktorı menen tanıs bolsańız, barlıq Python redaktorlaw hám iske túsiriw jumısların usı tekst redaktorı ishinde orınlay alasız. Kóbirek maǵlıwmat ushın http://www.python.org/editors mánzilindegi tekst redaktorı resursları betine kirip kóriń yamasa internetten "Python redaktorları" sóz dizbegi boyınsha izlewdi ámelge asırıń.

Basqa da iske túsiriw variantları
Siziń platformańızǵa baylanıslı, Python programmaların baslaw ushın qosımsha usıllar bolıwı múmkin. Mısalı, ayırım Macintosh sistemalarında Python programma fayl belgisin Python interpretator belgisine súyrew arqalı olardı orınlata alasız, al Windowsta Python skriptlerin bárqulla Start menyusındaǵı "Orınlaw..." opciyası menen baslawıńız múmkin. Bunnan tısqarı, Python standart kitapxanasında Python programmaların basqa Python programmaları tárepinen ózinshe processlerde baslaw imkaniyatın beriwshi qurallar bar (mısalı, os.popen, os.system), hám Python skriptleri úlken kontekstlerde, mısalı, internette de iske túsirilwi múmkin (mısalı, veb-bet serverdegi skriptti shaqırıwı múmkin); biraq, bular házirgi baptıń kólemine kirmeydi.

Keleshektegi imkaniyatlar?
Bul bap házirgi ámeliyattı sáwlelendiredi, biraq materialdıń kóp bólimi hám platforma, hám waqıtqa baylanıslı. Haqıyqatında, usınılǵan orınlaw hám iske túsiriw detallarınıń kópshiligi usı kitaptıń hár qıylı basılımlarınıń ómiri dawamında payda boldı. Programmanı orınlaw variantları sıyaqlı, waqıt ótiwi menen jańa programmanı iske túsiriw variantlarınıń payda bolıwı da múmkin. Jańa operaciyalıq sistemalar hám bar sistemalardıń jańa versiyaları bul jerde kórsetilgennen tısqarı orınlaw usılların usınıwı múmkin. Ulıwma alǵanda, Python bunday ózgerislerge ılayıqlasqanı sebepli, siz házir de, keleshekte de qollanıp atırǵan kompyuterlerińiz ushın maqul kelgen usıllar menen Python programmaların iske túsire alıwıńız kerek - bul planshet kompyuterler yamasa PDAlarda sızıw, virtual realliqta belgilerdi tutıw yamasa kásipleslerińizdiń sáwbetleri arasında skripttiń atın basqarıw bolsın.
Ámelge asırıw ózgerisleriniń de iske túsiriw sxemalarına belgili dárejede tásiri bolıwı múmkin (mısalı, tolıq kompilyator házirgi muzlatılǵan binar fayllarǵa uqsas túrde iske túsirilgen normal orınlanatuǵın fayllardı payda etiw múmkin). Biraq, eger men keleshekte ne bolatuǵının haqıyqattan da bilgenimde, bálkim, bul sózlerdi jazıwdıń ornına birja brokeri menen sóylesip atırǵan bolar edim!

Qaysı varianttı qollanıwım kerek?
Barlıq usı variantlar menen bir soraw tábiyiy túrde payda boladı: qaysısı men ushın eń jaqsı? Ulıwma alǵanda, eger siz Python menen endi tanısıp atırǵan bolsańız, IDLE interfeysin qollanıp kóriwińiz kerek. Ol paydalanıwshıǵa qolaylı GUI ortalıq usınadı hám bazı tiykarǵı konfiguraciya detalların jasıradı. Ol sonday-aq skriptlerińizdi kodlaw ushın platformaǵa baylanıslı bolmaǵan tekst redaktorın usınadı hám Python sistemasınıń standart hám biypul bólegi bolıp tabıladı.

Ekinshi tárepten, eger siz tájiriybeli programmist bolsańız, bir aynada óz qálewińizdegi tekst redaktorı menen, al ekinshi aynada sistema buyrıq qatarları hám belgi basıwlar arqalı redaktorlaw qılǵan programmalardı iske túsiriw ushın qollanıw sizge qolaylıraq bolıwı múmkin (haqıyqatında, men Python programmaların usılay islep shıǵaraman, biraq meniń Unix-ke moyınlaǵan ótmishim bar).

Rawajlandırıw ortalıqların tańlaw júdá subyektiv bolǵanlıqtan, men ulıwma baǵdarlawshı retinde bunnan kóbirek usınıs bere almayman; ulıwma alǵanda, qaysı ortalıqtı qollanıwdı jaqsı kórseńiz, sol siz ushın eń jaqsısı boladı.

Python kodın saplastırıw
Tábiyiy, meniń oqıwshılarım yamasa studentlerimniń hesh qaysısında kodta qátelikler bolmaydı (bul jerge kúlimsirew belgisin qoyıń), biraq siziń onday baxıtsız doslarıńız ushın, mine, haqıyqıy dúnyadaǵı Python programmistleri kodtı saplastırıw ushın qollanatuǵın strategiyalarǵa qısqasha itibar:

• Hesh nárse islemeń. Bul arqalı men Python programmistleri óz kodların saplastırmaydı dep aytpayman - biraq Python programmasında qátelik islegenińizde, júdá paydalı hám oqıwǵa qolaylı qátelik xabarın alasız (eger ele kórmegen bolsańız, tez arada kóresiź). Eger siz Python tilin álleqashan biletuǵın bolsańız, ásirese óz kodıńız ushın, kóbinese usınıń ózi jetkilikli boladı - qátelik xabarın oqıń da, belgilengen qatardı hám fayldı dúzetiń. Kópshilik ushın Pythondaǵı saplastırıw sonnan ibarat. Degen menen, bul ózińiz jazbaǵan úlken sistemalar ushın bárqulla ideal bolmawı múmkin.

• Print operatorların qosıń. Python programmistleriniń kodtı saplastırıwdıń tiykarǵı usılı (hám meniń Python kodın saplastırıw usılım) - bul print operatorların qosıw hám qaytadan iske túsiriw. Python ózgerislerden keyin dárhal iske túsetuǵını sebepli, bul ádetde qátelik xabarları bergennen de kóbirek maǵlıwmat alıwdıń eń tez usılı. Print operatorları quramalı bolıwı shárt emes - ápiwayı "Men bul jerdemen" yamasa ózgeriwshiler mánislerin kórsetiw kóbinese sizge kerekli kontekstti beriw ushın jetkilikli boladı. Tek kodıńızdı jiberiwden aldın saplastırıw ushın qosılǵan print operatorların óshiriwdi yamasa kommentariyge aylandırıwdı (yaǵnıy, aldına # qosıwdı) umıtpań!
• IDE GUI saplastırıwshıların qollanıń. Ózińiz jazbaǵan úlken sistemalar ushın hám kodtı tolıǵıraq izlewdi qalewshi baslanıwshılar ushın, kópshilik Python rawajlandırıw GUIlerinde qanday da bir túrde basıw-basqarıw arqalı saplastırıw qollap-quwatlanıwı bar. IDLEde de saplastırıwshı bar, biraq ol ámeliyatta júdá az qollanılatuǵın kórinedi - bálkim, onda komanda qatarı joq bolǵanı ushın, yamasa print operatorların qosıw ádetde GUI saplastırıw sessiyasın ornatıwdan tezrek bolǵanı ushın shıǵar. Qosımsha maǵlıwmat alıw ushın IDLEniń járdemshisin kóriń yamasa ápiwayı túrde óziń sınap kóriń; onıń tiykarǵı interfeysi 62-betindegi "Qosımsha IDLE quralları" bóliminde túsindiriligen. Eclipse, NetBeans, Komodo hám Wing IDE sıyaqlı basqa IDEler de qádimgi basıw-basqarıw arqalı saplastırıwshılardı usınadı; olardan paydalansańız, olardıń qollanbasın kóriń.

• pdb komanda qatarı saplastırıwshısın qollanıń. Eń joqarı dárejeli basqarıw ushın Python pdb dep atalatuǵın derek kod saplastırıwshısı menen birge keledi, ol Pythonnıń standart kitapxanasında modul sıpatında jetkilikli. pdb-de siz qatarma-qatar júriw, ózgeriwshilerdi kórsetiw, toqtaw noqatların ornatıw hám óshiriw, toqtaw noqatına yamasa qátelikke shekem dawam etiw hám basqalar ushın komandalar teresiz. pdb interaktiv túrde onı import etiw arqalı yamasa joqarı dárejeli skript sıpatında iske túsiriledi. Qaysı usıl bolsa da, sessiyanı basqarıw ushın komandalar tere alatuǵınıńız sebepli, ol kúshli saplastırıw quralın bere aladı. Sonday-aq, pdb qátelik waqtınan maǵlıwmat alıw ushın ózgeshelik júz bergennen keyin iske túsire alatuǵınıńız postmortem funkciyasın óz ishine aladı. pdb haqqında qosımsha maǵlıwmat ushın Python kitapxana qollanbasın hám 35-babın kóriń.
• Basqa variantlar. Arnawlı saplastırıw talapları ushın, ashıq derek kodlı domende qosımsha qurallar taba alasız, sonıń ishinde kóp potokllı programmalardı, jaylastırılǵan kodtı hám processti biriktirilgen qollap-quwatlawdı óz ishine aladı. Mısalı, Winpdb sisteması - bul aldıńǵı qatardaǵı saplastırıw qollap-quwatlawı hám platformalar aralıq GUI hám konsol interfeysleri bar ózinshe saplastırıwshı. Biz úlkenirek skriptler jazıwdı baslaǵanımızda bul variantlar júdá áhmiyetli boladı. Biraq, saplastırıw maydanındaǵı eń jaqsı jańalıq, qátelikler Pythonda anıqlanadı hám xabarlanadı, únsiz ótip ketpeydi yamasa pútkil sistemanı ishten buzbaydı. Haqıyqatında, qáteliklerdiń ózi ayrıqshalıqlar dep atalatuǵın jaqsı anıqlanǵan mexanizm bolıp tabıladı, olardı uslap alıp qayta islew múmkin (ayrıqshalıqlar haqqında VII bólimde kóbirek maǵlıwmat berilgen). Álbette, qátelik jiberiw hesh qashan quwanıshlı emes, biraq saplastırıw degeni on altılıq kalkulyatordı alıp shıǵıw hám yadtı tógiw baspa shıǵarmaların úyrenip shıǵıwdı bildirgen waqıtlardı esleytuǵın adam sıpatında aytıwım múmkin, Pythonnıń saplastırıw qollap-quwatlawı qáteliklerin basqa jaǵdaylarǵa qaraǵanda ádewir az awır etedi.

Bap juwmaǵı
Bul bapta biz Python programmaların iske túsiriwdiń kóp tarqalǵan usılların kórip shıqtıq: interaktiv túrde terilgen kodtı orınlaw hám fayllarda saqlanǵan kodtı sistema buyrıq qatarları, fayl belgilerin basıw, modul importlaw, exec shaqırıwları hám IDLE sıyaqlı IDE GUI arqalı iske túsiriw. Biz bul jerde kóp ámeliy iske túsiriw máselelerdi qamtıp óttik.

Bul baptıń maqseti sizge biraz kod jazıwdı baslawǵa múmkinshilik beriw ushın jetkilikli maǵlıwmat beriw edi, bunı siz kitaptıń keyingi bóliminde isleysiz. Sol jerde biz Python tiliniń ózin úyreniwdi baslayıq, onıń tiykarǵı maǵlıwmat tiplerinen baslaymız.

Biraq, dáslep, bul jerde úyrengenlerińizdi bekkemlew ushın ádettegi bap sorawnamasın orınlań. Bul kitaptıń usı bólimindegi aqırǵı bap bolǵanlıqtan, ol usı pútkil bólimniń temaların ózlestirgenińizdi tekseretuǵın tolıǵıraq shınıǵıwlar toplamı menen juwmaqlanadı. Sorawnamanıń keyingi bólimi boyınsha járdem alıw ushın yamasa tek ǵana qaytalaw ushın, shınıǵıwlardı orınlap kórgenińizden keyin, B qosımshasına baylanısıwdı umıtpań.

Bilimińizdi tekseriń: Sorawnama
1. Interaktiv interpretator sessiyasın qáytip baslay alasız?

2. Skript faylın iske túsiriw ushın sistema buyrıq qatarın qay jerge teresiz?

3. Skript faylında saqlanǵan kodtı orınlawdıń tórt yamasa onnan kóp usılın atań.

4. Windowsta fayl belgilerin basıwǵa baylanıslı eki qáwipti atań.

5. Ne ushın moduldi qayta júklew kerek bolıwı múmkin?

6. IDLE ishinde skriptti qáytip orınlaysız?

7. IDLEdi paydalanıwǵa baylanıslı eki qáwipti atań.

8. Atlar keńisligi (namespace) degen ne hám ol modul fayllarına qalay baylanıslı?

Bilimińizdi tekseriń: Juwaplar
1. Interaktiv sessiyanı Windowsta baslaw ushın "Start" túymesin basıp, "Barlıq baǵdarlamalar" opciyasın tańlap, Python jazbasın basıp, "Python (buyrıq qatarı)" menyu opciyasın tańlawıńız múmkin. Sonday-aq, Windows hám basqa platformalarda sistema konsol aynasında (Windowsta Command Prompt aynası) python dep sistema buyrıq qatarın terip te usınday nátiyje alıwıńız múmkin. Taǵı bir alternativa - IDLEdi iske túsiriw, sebebi onıń tiykarǵı Python qabıq aynası interaktiv sessiya bolıp tabıladı. Eger sistemańızdıń PATH ózgeriwshisine Pythondı tabıw ushın jol kórsetilmegen bolsa, Python ornatılǵan jerge cd arqalı ótiwiń yamasa python ornına onıń tolıq katalog jolın teriwiń kerek bolıwı múmkin (mısalı, Windowsta C:\Python30\python).

2. Sistemalıq buyrıq qatarların platformańız usınǵan sistema konsolına teresiz: Windowsta Command Prompt aynası; Unix, Linux hám Mac OS Xte xterm yamasa terminal aynası; hám taǵı basqalar.
3. Skript (negizinde, modul) faylındaǵı kod tómendegi usıllar menen orınlanıwı múmkin:

- Sistemalıq buyrıq qatarları arqalı
- Fayl belgisine basıw arqalı
- Import hám qayta júklew arqalı
- exec qurılǵan funkciyası arqalı
- IDE grafikalıq interfeysi tańlawları arqalı, mısalı IDLEdiń Run→Run Module menyu opciyası

Unixte olar #! hiylesi menen atqarılıwshı sıpatında da orınlanıwı múmkin, al bazı platformalar qosımsha arnawlı iske túsiriw usılların qollap-quwatlaydı (mısalı, súyretiw hám taslawdı). Bunnan tısqarı, bazı tekst redaktorlarınıń Python kodın orınlawdıń ózine tán usılları bar, ayırım Python baǵdarlamaları ózinshe "muzlatılǵan binar" atqarılıwshı sıpatında beriledi, al bazı sistemalar Python kodın jaylastırılǵan rejimde paydalanıp, ol C, C++ yamasa Java sıyaqlı tillerde jazılǵan qorshaǵan baǵdarlama tárepinen avtomatik túrde orınlanadı. Sońǵı usıl kóbinese paydalanıwshı sazlawları qatlamın beriwde qollanıladı.

4. Shıǵarıp, keyin shıǵıp ketetuǵın skriptler shıǵarıw faylınıń dárhal joǵalıp ketiwine alıp keledi, siz shıǵarıwdı kóre almay qalasız (sonlıqtan input ámeli júdá paydalı); skriptińiz payda etken qáte xabarları da mazmunın tekseriwdiń aldınan jabılatuǵın shıǵarıw aynasında payda boladı (bul sistemalıq buyrıq qatarları hám IDLE sıyaqlı IDElerdiń kópshilik rawajlandırıw ushın jaqsıraq ekeniniń bir sebepleri).
5. Python, ádette, bir process dawamında moduldi tek bir ret import etedi (júkleydi). Eger siz onıń derek kodın ózgertken bolsańız hám Pythondı toqtatıp, qayta iske túsirmey jańa nusqasın iske qosqıńız kelse, onı qayta júklewiń kerek boladı. Qayta júklewden aldın moduldi keminde bir ret import etiwiń kerek. Kod faylların sistema qabıǵı buyrıq qatarınan, belgi basıw arqalı yamasa IDLE sıyaqlı IDE arqalı iske qosıw, ádette, bul máseleni joq etedi, sebebi bul iske túsiriw sxemaları kóbinese derek kod faylınıń házirgi nusqasın hárdayım iske qosadı.

6. Iske qosqıńız keletuǵın fayldıń tekst redaktorlaw aynasında, aynanıń Run→Run Module menyu opciyasın tańlań. Bul aynanıń derek kodın joqarı dárejeli skript faylı sıpatında iske qosadı hám onıń nátiyjesin interaktiv Python qabıǵı aynasında kórsetedi.

7. IDLE ele de bazı túrdegi baǵdarlamalar tárepinen ilinip qalıwı múmkin - ásirese kóp aǵımlı (bul kitaptıń kólemine sıymaytuǵın quramalı texnika) orınlaytuǵın GUI baǵdarlamalar. Sonıń menen birge, IDLEdiń bazı qolaylı ózgeshelikleri bar, olar IDLE GUIden shıqqanıńızdan keyin sizge zıyan keltiriwi múmkin: mısalı, IDLEde skripttiń ózgeriwshileri avtomatik túrde interaktiv kólemge import etiledi, biraq ulıwma Python bunı islemeydi.
8. Namespace - bul tek ǵana ózgeriwshilerdiń (yaǵnıy, atlardıń) jıyındısı. Pythonda ol atributları bar obyekt túrinde kórinedi. Hár bir modul faylı avtomatik túrde namespace bolıp tabıladı - yaǵnıy, fayldıń joqarı dárejesinde islengen tayınlawlardı sáwlelendiriwshi ózgeriwshiler jıyındısı. Namespaceler Python baǵdarlamalarında at dúgisiwleriniń aldın alıwǵa járdem beredi: hár bir modul faylı óz aldına namespace bolǵanlıqtan, fayllar basqa fayllardıń atların paydalanıw ushın olardı anıq import etiwi kerek.

Bilimińizdi Tekseriń: I Bólim Shınıǵıwları
Endi ózińiz azǵana kodlaw menen shuǵıllanıwdıń waqtı keldi. Bul birinshi shınıǵıw sessiyası ápiwayı, biraq bul sorawlardıń bazıları keyingi baplarda keliwshi temalardı itibarǵa aladı. Juwaplar ushın sheshimler qosımshasındaǵı (B Qosımshası) "I Bólim, Baslaw" bólimine (1101-bet) qarawdı umıtpań; shınıǵıwlar hám olardıń sheshimleri tiykarǵı tekstte talqılanbaǵan qosımsha maǵlıwmatlardı óz ishine alıwı múmkin, sonlıqtan hámme sorawlarǵa óz betińizshe juwap bere alsańız da, sheshimlerge kóz juwırtıp shıǵıwıńız kerek.
1. Tásirlesiw. Sistema buyrıq qatarın, IDLEdi yamasa basqa usıldı qollanıp, Python interaktiv buyrıq qatarın (>>> belgisi) iske túsiriń hám "Hello World!" ańlatpasın (tırnaqshaları menen birge) jazıń. Sózdiń sizge qayta kórsetiliwi kerek. Bul shınıǵıwdıń maqseti - ortalıǵıńızdı Python jumıs islewi ushın sazlaw. Bazı jaǵdaylarda, dáslep cd qabıq buyırıǵın orınlaw, Python orınlanıwshı faylınıń tolıq jolın jazıw yamasa onıń jolın PATH ortalıq ózgeriwshisine qosıw kerek bolıwı múmkin. Qáleseńiz, Unix sistemalarında Pythondı turaqlı túrde qoljetimli etiw ushın PATHti .cshrc yamasa .kshrc faylıńızda ornatıwıńızǵa boladı; Windowsta setup.bat, autoexec.bat yamasa ortalıq ózgeriwshiler GUIin qollanıń. Ortalıq ózgeriwshiler sazlawları boyınsha járdem alıw ushın A Qosımshasın qarań.

2. Baǵdarlamalar. Ózińiz qáleytuǵın tekst redaktorın qollanıp, tek ǵana print(Hello module world!) buyrıǵınan ibarat ápiwayı modul faylın jazıń hám onı module1.py dep saqlań. Endi, bul fayldı qáleytuǵın iske túsiriw variantıńızdı qollanıp iske túsiriń: onı IDLEde iske túsiriw, onıń fayl belgisine shertip, sistema qabıǵınıń buyrıq qatarında Python interpretatorına ótkeriw (mısalı, python module1.py), built-in exec shaqırıwları, import hám reloadlar hám basqalar arqalı. Haqıyqatında, faylıńızdı bul bapta talqılanǵan barlıq múmkin bolǵan iske túsiriw usılların qollanıp sınap kóriń. Qaysı usıl eń ańsat bolıp kórinedi? (Álbette, bul sorawǵa durıs juwap joq.)
3. Moduller. Python interaktiv buyrıq qatarın (>>> belgisi) iske túsiriń hám 2-shınıǵıwda jazǵan modulińizdi import qılıń. Fayldı basqa papkaǵa kóshirip, onı qaytadan dáslepki papkasınan import qılıp kóriń (yaǵnıy, import qılǵanıńızda Pythondı dáslepki papkada iske túsiriń). Ne boladı? (Kómek: dáslepki papkada ele de module1.pyc baut-kod faylı bar ma?)

4. Skriptler. Eger platformańız qollasa, module1.py modul faylıńızdıń basına #! qatarın qosıń, faylǵa orınlanıw huqıqların beriń hám onı tikkeley orınlanıwshı fayl sıpatında iske túsiriń. Birinshi qatarda ne bolıwı kerek? #! ádette tek Unix, Linux hám Mac OS X sıyaqlı Unix tárizli platformalarda áhmiyetke iye; eger Windowsta isleseńiz, onıń ornına faylıńızdı DOS konsol aynasında tek atın jazıp, aldına "python" sózin qoymay iske túsirip kóriń (bul Windowstıń sońǵı versiyalarında isledi) yamasa Start→Run... dialog aynası arqalı iske túsirip kóriń.

5. Qáteler hám sazlaw. Python interaktiv buyrıq qatarında matematikalıq ańlatpalar hám tayınlawlardı jazıp kóriń. Jolda, 2 ** 500 hám 1 / 0 ańlatpaların jazıń, hám biz bul bapta islegenimizdey anıqlanbaǵan ózgeriwshi atın paydalanıp kóriń. Ne boladı?

Siz ele bilmewińiz múmkin, biraq qáte islegenińizde, siz ózgesheliklerdi qayta islew processine kiresiz (bul temanı VII-bólimde tereń úyrenemiz). Sol jerde bilip alasız, texnikalıq jaqtan siz defolt ózgeshelik qayta islewshini iske túsiresiz - bul standart qáte xabarın shıǵaratuǵın logika. Eger qáteni uslamasańız, defolt qayta islewshi onı uslap aladı hám juwap retinde standart qáte xabarın shıǵaradı. Ózgeshelikler Pythonda sazlaw túsinigi menen de baylanıslı. Jańa baslaǵanıńızda, Pythonnıń ózgeshelik jaǵdaylarındaǵı defolt qáte xabarları sizge kerekli bolǵan qátelerdi qayta islew járdemin beredi - olar qáteniń sebeplerin kórsetedi, sonday-aq qáte júz bergen waqıtta kodıńızdıń qaysı qatarları aktiv bolǵanın kórsetedi. Sazlaw haqqında kóbirek maǵlıwmat alıw ushın 67-bette "Python kodın sazlaw" degen qosımsha maǵlıwmattı qarań.

6. Úzilisler hám dáwirler. Python buyrıq qatarında mınanı jazıń:
L = [1, 2] # 2 elementten turatuǵın dizim isleymiz
L.append(L) # L dizimin ózi ishinde bir element retinde qosamız
L # L dizimin basıp shıǵaramız

Ne boladı? Pythonnıń barlıq jańa versiyalarında, siz birtúrli nátiyje kóresiz, onı sheshimler qosımshasında túsindirip beremiz, hám kitaptıń keyingi bóliminde siltemelerdi úyrengenimizde bul kóbirek túsinikli boladı. Eger 1.5.1 versiyasınan eski Python versiyasın qollanıp atırǵan bolsańız, kóp platformalarda Ctrl-C túymeler kombinaciyası járdem beriwi múmkin. Siziń Python versiyańız ne ushın bul kodqa usılay juwap beredi dep oylaysız?

Eger sizde 1.5.1 versiyasınan eski Python bolsa (búgingi kúnde bul júdá siyrek jaǵday!), bul testti orınlawdan aldın kompyuterińizdiń qandayda bir Ctrl-C túymeler kombinaciyası menen baǵdarlamanı toqtata alatuǵınına isenimli bolıń, bolmasa uzaq waqıt kútiwińizge tuwrı keliwi múmkin.

7. Hújjetleme (dokumentaciya). Standart kitapxanadaǵı bar qurallar hám hújjetleme toplamınıń qurılısı menen tanısıw ushın aldıǵa ótiwden burın Python kitapxanası hám til qollanbasın keminde 17 minut dawamında kórip shıǵıń. Qollanba toplamındaǵı tiykarǵı temalar jaylasqan jerler menen tanısıw ushın keminde sonday waqıt kerek boladı; bunı islep bolǵanıńızdan keyin, sizge kerekli nárseni tabıw ańsat boladı. Bul qollanbanı Windowstaǵı Python Start túymesinen, IDLEdiń Help ashılmalı menyusındaǵı Python Docs opciyasınan yamasa onlayn túrde http://www.python.org/doc saytınan tabıwıńız múmkin. Men 15-bapda qollanba hám basqa da hújjetleme derekler (PyDoc hám járdem funkciyası qosılǵanı) haqqında qosımsha maǵlıwmat beremen. Eger ele waqtıńız bolsa, Python veb-saytın, sonday-aq onıń úshinshi tárep keńeytiwleri saqlanatuǵın PyPy repozitoriysin izertleń. Ásirese Python.org hújjetlemesi hám izlew betlerin tekserip kóriń; olar júdá áhmiyetli resurslar bola aladı.
Paydalanılǵan ádebiyat:
Learning Python, Fourth Edition by Mark Lutz CHAPTER 3
How You Run Programs
]]> bekan Fri, 21 Mar 2025 09:50:31 +0000 https://megaline.uz/index.php?newsid=166 https://megaline.uz/index.php?newsid=166 Programmalardı qalay orınlatıw kerek

Endi kod jazıwdı baslaytuǵın waqıt keldi. Programmanı orınlaw haqqında túsinik alǵanıńızdan keyin, aqırında haqıyqıy Python programmalastırıwın baslawǵa tayar bolasız. Bul jerde men siziń kompyuterińizde Python ornatılǵan dep esaplayman; eger olay bolmasa, aldıńǵı bólim hám A qosımshadan ornatıw hám konfiguraciya boyınsha maǵlıwmatlardı tabıwıńız múmkin.

Pythonǵa siz jazǵan kodtı orınlawdı buyırıwdıń bir neshe jolları bar. Bul bólimde házirgi kúnde keń qollanılatuǵın barlıq programmanı iske qosıw usılları talqılanadı. Sonıń menen birge, siz kodtı interaktiv túrde jazıwdı hám onı sistema komandalıq qatarı, belgi basıw, modullerdi importlaw hám qayta júklew, exec shaqırıwları, IDLE sıyaqlı GUI menyu opciyaları hám basqa da usıllar arqalı orınlaw ushın fayllarǵa saqlawdı úyrenesiz.
Eger tek Python programmasın tez arada qalay orınlatıw kerek ekenin bilgińiz kelse, bul bólimniń tek ózińizdiń platformańızǵa baylanıslı bóleklerin oqıp, 4-bólimge ótiw niyetinde bolıwıńız múmkin. Biraq modullerdi importlaw boyınsha materiallardı ótkizip jibermewińiz kerek, sebebi bul Python programma arxitekturasın túsiniw ushın júdá áhmiyetli. Men sizge IDLE hám basqa IDEler haqqındaǵı bólimlerdi bolmasa da qısqasha oqıp shıǵıwdı usınıs etemen, solay etip siz quramalıraq Python programmaların islep shıǵa baslaǵanıńızda qanday qurallar bar ekenin bilip alasız.

Interaktiv Prompt
Python programmaların orınlatıwdıń eń ápiwayı usılı - olardı Pythonnıń interaktiv komanda qatarında jazıw, ol negizinde interaktiv prompt dep te ataladı. Bul komanda qatarın baslawdıń bir neshe usılı bar: IDEde, sistema konsolinen hám basqalar arqalı. Eger interpretator siziń sistemańızda atqarıwshı programma retinde ornatılǵan dep esaplasaq, interaktiv interpretator sessiyasın baslaw ushın platformaǵa baylanıssız eń orınlanatuǵın usıl - operacion sistema promptında hesh qanday argumentsiz tek "python" dep jazıw. Mısalı:

% python
Python 3.0.1 (r301:69561, Feb 13 2009, 20:04:18)
[MSC v.1500 32 bit (Intel)] ...
Type "help", "copyright", "credits" or "license" for more information.
>>>

Sistema qabıǵı promptında usılay "python" sózin jazıw interaktiv Python sessiyasın baslaydı; bul dizimniń basındaǵı "%" belgisi bul kitapta ulıwmalıq sistema promptın bildiredi - onı óziń jazıwıń shárt emes. Sistema qabıǵı promptı ulıwmalıq túsinik, biraq oǵan qalay kiriwińiz platformaǵa qarap hár qıylı boladı:

• Windowsta, siz python sózin DOS konsol aynasında (yaǵnıy Command Prompt, ádette Start→Programs menyuiniń Accessories bóliminde jaylasqan) yamasa Start→Run... dialog aynasında jaza alasız.

• Unix, Linux hám Mac OS Xte, siz bul komandanı shell yamasa terminal aynasında jazıwıńız múmkin (mısal ushın, ksh yamasa csh sıyaqlı shell júrgizilip atırǵan xterm yamasa konsolda).

• Basqa sistemalar uqsas yamasa platformaǵa tán qurallardan paydalanıwı múmkin. Mısal ushın, qol telefonlarında, interaktiv sessiyanı baslaw ushın ádette bas yamasa qosımshalar aynasındaǵı Python belgisine basasız.
Eger siziń shelldiń PATH ortalıq ózgeriwshisine Python ornatılǵan direktoriya qosılmaǵan bolsa, "python" sózin kompyuterińizdegi Python atqarıwshı faylınıń tolıq jolı menen almastırıwıńız kerek bolıwı múmkin. Unix, Linux hám uqsas sistemalarda, kóbinese /usr/local/bin/python yamasa /usr/bin/python jetkilikli boladı. Windowsta, C:\Python30\python (3.0 versiyası ushın) dep jazıp kóriń:
C:\misc> c:\python30\python Python 3.0.1 (r301:69561, Feb 13 2009, 20:04:18) [MSC v.1500 32 bit (Intel)] ... Type "help", "copyright", "credits" or "license" for more information.
Basqa jolı, "python" dep jazıwdan aldın Python ornatılǵan direktoriyaǵa ótiw komandasın orınlawıńız múmkin - mısal ushın, Windowsta cd c:\python30 komandasın qollanıń:
C:\misc> cd C:\Python30 C:\Python30> python Python 3.0.1 (r301:69561, Feb 13 2009, 20:04:18) [MSC v.1500 32 bit (Intel)] ... Type "help", "copyright", "credits" or "license" for more information.
Windowsta, shell aynasında python dep jazıwdan tısqarı, siz IDLEdiń bas aynasın ashıw arqalı (keyin talqılanadı) yamasa 2-bólimniń 2-1 súwretinde kórsetilgendey, Python ushın Start túymesiniń menyuinen "Python (command line)" menyu opciyasın tańlaw arqalı usıǵan uqsas interaktiv sessiyalardı baslawıńız múmkin. Ekewi de birdey funkcionallıqqa iye Python interaktiv promptın ashıp beredi; shell komandasın jazıw shárt emes.

Kodtı Interaktiv Túrde Orınlatıw
Qanday usıl menen baslanǵanına qaramastan, Python interaktiv sessiyası eki qatar maǵlıwmat tekstin shıǵarıw menen baslanadı (men bul kitaptaǵı mısallardıń kóbinde boslıqtı únemlew ushın bul qatarlardı qaldırıp ketemen), soń sizden jańa Python operatorın yamasa ańlatpasın kiritiwdi kútken waqıtta >>> belgisi menen prompt shıǵaradı. Interaktiv túrde islegende, siziń kodıńızdıń nátiyjeleri Enter túymesin basqanıńızdan keyin >>> qatarlarınan keyin kórsetiledi. Mısal ushın, tómende eki Python print operatorlarınıń nátiyjeleri keltiriledı (print Python 3.0 da funkciya shaqırıwı bolıp esaplanadı, biraq 2.6 da bunday emes, sonlıqtan dóńgelek qawsırmalardı tek 3.0 da qoyıw shárt):

% python
>>> print(Hello world!)
Hello world!
>>> print(2 ** 8)
256

Joqarıda kórsetilgen print operatorlarınıń detalları haqqında ele qayǵırıwıńızdıń keregi joq; biz sintaksis haqqında keyingi bólimde úyreniwdi baslaymız. Qısqasha aytqanda, olar Python tekst qatarın hám pútin sandı shıǵaradı, bul hár >>> kiritiw qatarınan keyingi shıǵıs qatarlarında kórsetilgen (2 ** 8 Pythonda 2 sanınıń 8-dárejesin bildiredi).
Usılay interaktiv túrde kodlaǵanıńızda, siz qálegenińizshe Python buyrıqların jaza alasız; hár biri kiritilgennen keyin birden orınlanadı. Bunnan tısqarı, interaktiv sessiya siz jazǵan ańlatpalardıń nátiyjelerin avtomatik túrde shıǵaratuǵın bolǵanlıqtan, bul promptta ádette "print" sózin ashıq túrde jazıwıńız shárt emes:
lumberjack = okay lumberjack okay 2 ** 8 256 promptında birinshi print operatorın jazǵanımızda, shıǵıs (Python tekst qatarı) dárriw qaytarıldı. Derek kodı faylın jaratıwdıń keregi bolmadı, hám C yamasa C++ sıyaqlı tillerdi qollanǵanda ádettegidey kodtı aldın kompiyator hám baylawshıdan ótkiziwdiń keregi bolmadı. Keyingi bólimlerde kóriwińizge, siz interaktiv promptta kóp qatarlı operatorlardı da júrgize alasız; bunday operator barlıq qatarların kiritkenińizden hám bos qatar qosıw ushın Enter túymesin eki ret basqanıńızdan keyin dárriw orınlanadı.

Interaktiv Prompt Ne Ushın Kerek?
Interaktiv prompt kodtı júrgizedi (orınlatadı) hám nátiyjelerin siz islegenińizde shıǵarıp baradı, biraq kodıńızdı faylda saqlamaydı. Bul siziń tiykarǵı kodlawıńızdı interaktiv sessiyalarda islemeytuǵınıńızdı ańlatsa da, interaktiv prompt til menen tájiriybe islewge hám programma faylların tez tekseriw ushın jaqsı orın bolıp shıqtı.

Tájiriybe Islew
Kod dárriw orınlanǵanlıǵı sebepli, interaktiv prompt til menen tájiriybe islew ushın miynet orın bolıp tabıladı hám bul kitapta kishirek mısallardı kórsetiw ushın kóp qollanıladı. Hátteki, bul eske tutıwǵa tiyisli birinshi qaǵıyda: eger Python kodınıń qanday isleytuǵını haqqında gúmanlanıp qalsańız, interaktiv komanda qatarın ashıń hám ne bolatuǵının kóriw ushın onı sınap kóriń.
Mısalı, siz Python baǵdarlamasınıń kodın oqıp atırǵanıńızda hám mánisi túsiniksiz bolǵan Spam! * 8 sıyaqlı ańlatpanı ushıratqanıńızda. Bul waqıtta siz kodtıń ne isleytuǵının túsiniw ushın 10 minut waqtıńızdı qollanba hám kitaplardan izlep ótkeriwińiz múmkin, yamasa onı ápiwayı túrde interaktiv rejimde orınlap kóriwińiz múmkin:

>>> Spam! * 8 X <== Qáte islew
Traceback (most recent call last):
File "", line 1, in
NameError: name X is not defined

Pythonda ózgeriwshini oǵan mánis berilmesten burın qollanıw barlıq waqıtta qáte bolıp esaplanadı (eger atlar avtomatik túrde standart mánler menen toltırılǵanda, ayırım qáteler bayqalmay qalıwı múmkin). Bul haqqında keyinirek kóbirek úyrenemiz; bul jerdegi áhmiyetli másele - bunday qáte islegenińizde Python yamasa kompyuterińizdi ishten buzıp qoymaysız. Onıń ornına, siz qáteni kórsetip turatuǵın hám onı islegen kod qatarın kórsetip beretuǵın mánili qáte xabarın alasız, hám óz sessiyańız yamasa skriptińizde dawam ete alasız. Shınında da, Python menen jaqsı tanıs bolǵanıńızda, onıń qáte xabarları kóbinese sizge kerekli bolǵan debugging járdemin bere aladı (debugging haqqında kóbirek maǵlıwmattı 67-bettegi "Python Kodın Debugging Qılıw" degen bólimde oqıysız).

Testlew
Tildi úyreniw barısında eksperiment ótkeriw quralı sıpatında xızmet etiwden tısqarı, interaktiv interpretator siz fayllarǵa jazǵan kodtı testlew ushın da ideal orın bolıp tabıladı. Siz óz modul fayllarıńızdı interaktiv túrde import etip, olar anıqlaǵan qurallarǵa interaktiv rejimde shaqırıwlar jazıw arqalı testler ótkere alasız. Mısalı, tómendegi testler Python standart kitapxanasında kelgen aldın-ala kodlanǵan moduldegi funkciyanı testleydi (ol házirgi jumıs isleytuǵın direktoriyańızdıń atın shıǵaradı), biraq siz óz modul fayllarıńızdı jaza baslaǵanıńızda da tap usınday islewińiz múmkin:

>>> import os
>>> os.getcwd() ornına ... bolıp ózgeredi; IDLE interfeysinde bolsa, birinshi qatardan keyingi qatarlar avtomatik túrde abzac jasaladı. Bunıń nege áhmiyetli ekenin 10-bapta kóresiz. Házirshe, eger kodıńızdı kiritip atırǵanda ... promptın yamasa bos qatardı kórseńiz, bul balkim interaktiv Python sizdi kóp qatarlı operator jazıp atır dep oylaǵanın bildiredi. Tiykarǵı promptqa qaytıw ushın Enter klevishasın yamasa Ctrl-C kombinaciyasın basıp kóriń. >>> hám ... prompt qatarların ózgertiwge de boladı (olar sistemalıq sys modulinde bar), biraq men kitaptaǵı mısallarda olardıń ózgertilmegenin esapqa alaman.

• Interaktiv promptta quramalı operatorlardı bos qatar menen juwmaqlań. Interaktiv promptta, bos qatar qosıw (qatardıń basında Enter klevishasın basıw arqalı) interaktiv Pythonǵa kóp qatarlı operatordı jazıp bolǵanıńızdı bildiriw ushın zárúr. Yaǵnıy, quramalı operatordı iske túsiriw ushın Enter klevishasın eki ret basıwıńız kerek. Kerisinshe, fayllarda bos qatarlar talap etilmeydi hám eger bar bolsa, ápiwayı ele esapqa alınbaydı. Eger interaktiv rejimde islep atırǵanıńızda quramalı operatordıń aqırında Enter klevishasın eki ret baspasańız, siz belgisiz halatta qalǵanday bolıp kórinesiz, sebebi interaktiv interpretator hesh nárse islemeydi - ol siziń qaytadan Enter klevishasın basıwıńızdı kútip tur!

• Interaktiv prompt bir waqıtta bir operatordı orınlaydı. Interaktiv promptta, basqa operatordı jazıwdan aldın bir operatordı tolıq orınlap bolıwıńız kerek. Bul ápiwayı operatorlar ushın tábiyiy, sebebi Enter klevishasın basıw kiritilgen operatordı iske túsiredi. Biraq, quramalı operatorlar ushın esińizde tutıń, operatordı juwmaqlap, onı iske túsiriw ushın bos qatar jiberiwińiz kerek, soń ǵana keyingi operatordı jaza alasız.

Kóp qatarlı operatorlardı kiritiw
Ózimdi qaytalaw qáwpi bar bolsa da, usı baptı jańalap atırǵanımda oqıwshılardan aqırǵı eki punkt boyınsha qıyınshılıqqa duwshar bolǵanları haqqında xabarlar aldım, sonlıqtan bul máselege ayırıqsha itibar qaratıw kerek shıǵar. Kóp qatarlı (basqasha aytqanda, quramalı) operatorlar menen keyingi bapta tanısamız hám olardıń sintaksisin bul kitaptıń keyingi bólimlerinde tolıǵıraq úyrenemiz. Biraq, olardıń fayllarda hám interaktiv promptta ózin tutıwı azǵana parıq qılǵanlıqtan, bul jerde eki eskertiw orınlı boladı.

Birinshiden, interaktiv promptta for ciklları hám if shártleri sıyaqlı kóp qatarlı quramalı operatorlardı bos qatar menen juwmaqlawdı umıtpań. Pútkil kóp qatarlı operatordı juwmaqlap, onı iske túsiriw ushın Enter klevishasın eki ret basıwıńız kerek. Mısalı (sóz oynı maqsetli emes...):

>>> for x in spam:
... print(x)
... for x in spam:
... print(x)
... saveit.txt

Bul jaǵdayda, aldınǵı orınlawda kórsetilgen úsh shıǵıs qatarı basıp shıǵarılıwdıń ornına saveit.txt faylında saqlanadı. Bul ulıwma aǵım qayta baǵdarlaw dep ataladı; ol kirgiziw hám shıǵarıw teksti ushın isleydi hám Windows hám Unix sıyaqlı sistemalarda bar. Bul Python menen az baylanıslı (Python tek ǵana onı qollap-quwatlaydı), sonlıqtan biz bul jerde qabıq qayta baǵdarlaw sintaksisi haqqında qosımsha maǵlıwmatlardı ótkizip jiberemiz.

Eger siz Windows platformasında isleseńiz, bul mısal birdey isleydi, biraq sistema promptı ádette basqasha boladı:

C:\Python30> python script1.py
win32
1267650600228229401496703205376
Spam!Spam!Spam!Spam!Spam!Spam!Spam!Spam!

Ádettegidey, eger PATH ortalıq ózgeriwshisine bul joldı kirgizbegen bolsańız yamasa bul jolǵa ótiw ushın katalogtı ózgertiw komandasın orınlamaǵan bolsańız, Pythonǵa tolıq joldı teriwdi umıtpań:

D:\temp> C:\python30\python script1.py
win32
1267650600228229401496703205376
Spam!Spam!Spam!Spam!Spam!Spam!Spam!Spam!

Windowstıń barlıq jańa versiyalarında siz tek ǵana skriptińizdiń atın jazıp, Pythonnıń óziniń atın qaldırıp ketiwińizge boladı. Sebebi jańa Windows sistemaları fayldı orınlaw ushın programmanı tabıw ushın Windows Registrin paydalanǵanlıqtan, .py faylın iske qosıw ushın komanda qatarında "python" sózin anıq kórsetiw talap etilmeydi. Mısalı, aldınǵı komanda kópshilik Windows mashinalarında tómendegidey ápiwayılastırılıwı múmkin:

D:\temp> script1.py

Aqırında, eger skript faylıńız siz jumıs islep atırǵan papkadan basqa jerde jaylasqan bolsa, oǵan tolıq joldı kórsetiwdi umıtpań. Mısalı, D:\other papkasınan orınlanǵan tómendegi sistema komanda qatarı Pythonnıń sistemalıq jolda bar ekenin esapqa aladı, biraq basqa jerde jaylasqan fayldı iske qosadı:

D:\other> python c:\code\otherscript.py

Eger siziń PATH ózgeriwshińizde Python papkası joq bolsa hám Python da, skript faylıńız da siz jumıs islep atırǵan papkada bolmasa, ekewi ushın da tolıq joldı paydalanıń:

D:\other> C:\Python30\python c:\code\otherscript.py

Komanda qatarların hám faylların paydalanıw
Sistema komanda qatarlarınan programma faylların iske qosıw da ápiwayı iske túsiriw usılı bolıp tabıladı, ásirese eger siz aldınǵı jumıslarıńızdan komanda qatarları menen tanıs bolsańız. Biraq, jańa baslaǵanlar ushın, kóbirek qıyınshılıqtıń aldın alıwǵa járdem beriwi múmkin bolǵan ádettegi baslanǵısh qaqpanlar haqqında bir neshe kórsetpe:

• Windows ta avtomatik keńeytpelerden saq bolıń. Eger siz Windowsta programma faylların jazıw ushın Notepad programmasın qollansanız, faylıńızdı saqlaw waqtında "Barlıq fayllar" tipin tańlaw hám faylǵa anıq .py qosımtasın beriw kerek. Bolmasa, Notepad faylıńızdı .txt keńeytpesi menen saqlap qoyadı (mısalı, script1.py.txt sıpatında), bunıń nátiyjesinde onı ayırım iske túsiriw usıllarında qollanıw qıyın boladı. Bunnan da jamanı, Windows ádette fayl keńeytpelerin jasırıp qoyadı, sonlıqtan kóriw parametrlerin ózgertpegen bolsańız, siz tekst faylın emes, al Python faylın jazıp atırǵanıńızdı bile almawıńız múmkin. Fayl belgisin (ikonkasın) qarap bilse boladı - eger onda jılan súwreti bolmasa, qıyınshılıq payda bolıwı múmkin. IDLE de reńsiz kod hám basqanda redaktorlanatuǵın, iske túspeytuǵın fayllar usı máseleniń basqa belgileri bolıp tabıladı. Microsoft Word ta usıǵan uqsas, ádette .doc keńeytpesin qosadı; bunnan da jamanı, ol Python sintaksisinde ruqsat etilmegen formatlastırıw simvolların qosadı. Ulıwma qaǵıyda sıpatında, Windowsta saqlaǵanda bárqulla "Barlıq fayllar" tipin tańlań yamasa IDLE sıyaqlı baǵdarlamashılarǵa qolaylıraq tekst redaktorın paydalanıń. IDLE hátte .py qosımtasın avtomatik túrde qospaydı - bul baǵdarlamashılarǵa unaydı, biraq paydalanıwshılarǵa unay bermeydi.

• Sistema sorawlarında fayl keńeytpeleri hám katalog jolların paydalanıń, biraq importlar ushın emes. Sistema buyrıq qatarlarında faylıńızdıń tolıq atın jazıwdı umıtpań - yaǵnıy, python script1 emes, al python script1.py dep jazıń. Buǵan qarama-qarsı, Pythonnıń import operatorları, olar menen biz usı bólimniń keyinirek bóliminde tanısamız, .py fayl qosımtasın da, katalog jolın da qospaydı (mısalı, import script1). Bul áhmiyetsiz bolıp kóriniwi múmkin, biraq usı ekewiniń arasın aljastırıw kóp ushırasatuǵın qáte. Sistema sorawında siz Pythonda emes, al sistema qabıǵındasız, sonlıqtan Python modul faylların izlew qaǵıydaları qollanılmaydı. Sonıń ushın siz .py keńeytpesin hám, kerek bolsa, iske túsirmekshi bolǵan faylıńızǵa alıp baratuǵın tolıq katalog jolın qosıwıńız kerek. Mısalı, siz jumıs islep atırǵan katalogtan basqa katalogta jaylasqan fayldı iske túsiriw ushın, siz onıń tolıq jolın kórsetiwińiz kerek (mısalı, python d:\tests\spam.py). Biraq, Python kodınıń ishinde siz tek import spam dep aytıp, faylıńızdı tabıw ushın Python modul izlew jolına súyene alasız, bul haqqında keyinirek aytıladı.

• Fayllarda print operatorların paydalanıń. Awa, biz bunı álleqashan talqılaǵan edik, biraq bul sonshelli kóp ushırasatuǵın qáte, onı usı jerde bir ret qaytalaǵan paydalı. Interaktiv kodlawdan parıqlı, programma fayllarınan shıǵısın kóriw ushın siz, ádette, print operatorların paydalanıwıńız kerek. Eger hesh qanday shıǵıs kórmeseniz, faylıńızda "print" jazǵanıńızǵa isenimli bolıń. Biraq taǵı da, print operatorları interaktiv sessiyada talap etilmeydi, sebebi Python avtomatik túrde ańlatpa nátiyjelerin kórsetedi; bul jerde print ler zıyan keltirmeydi, biraq artıqsha teriwdi talap etedi.

Unix Orınlanıwshı Skriptler (#!)
Eger siz Pythondı Unix, Linux yamasa Unix sıyaqlı sistemada qollanbaqshı bolsańız, Python kodı bar fayllardı orınlanıwshı programmalarǵa aylandıra alasız, dál csh yamasa ksh sıyaqlı qabıq tillerinde kodlanǵan programmalardı islegenińizdey. Bunday fayllar ádette orınlanıwshı skriptler dep ataladı. Ápiwayı etip aytqanda, Unix stilindegi orınlanıwshı skriptler - bul Python operatorların óz ishinde saqlaytuǵın ádettegi tekst faylları, biraq eki ayırıqsha qásiyeti bar:

• Olardıń birinshi qatarı ayırıqsha. Skriptler ádette #! belgileri menen baslanadı (kóbinese "hash bang" dep ataladı), onnan keyin siziń kompyuterińizdegi Python interpretatorına jolı jazıladı.

• Olar ádette orınlanıw huqıqlarına iye boladı. Skript faylları ádette operaciyalıq sistemaǵa olardı joqarı dárejeli programma sıpatında iske túsiriw múmkinligin bildiriw ushın orınlanıwshı etip belgilenedi. Unix sistemalarında chmod +x file.py sıyaqlı buyrıq ádette bunı ámelge asıradı.

Kelinler, Unix sıyaqlı sistemalar ushın bir mısal kóreyik. Tekst redaktorınızdı qollanıp, brian dep atalatuǵın Python kodı bar fayl jaratın:

#!/usr/local/bin/python
print(The Bright Side + of Life...) # + qatarlar ushın birlestiriw belgisi

Fayldıń joqarǵı bólimindegi ayırıqsha qatar sistemaǵa Python interpretatorınıń qay jerde jaylasqanın bildiredi. Texnikalıq jaqtan, birinshi qatar - bul Python kommentariyası. Aldın aytılǵanday, Python programmasındaǵı barlıq kommentariylar # belgisi menen baslanadı hám qatardıń aqırına deyin dawam etedi; olar kodıńızdı oqıytuǵın adamlar ushın qosımsha maǵlıwmat kirgiziwge arnalǵan orın. Biraq usı fayldaǵı birinshi qatardaǵıday kommentariy payda bolǵanda, ol ayırıqsha boladı, sebebi operaciyalıq sistema onı fayldıń qalǵan bólimindegi programma kodın orınlaw ushın interpretator tabıwda qollanadı.

Sonday-aq, bul fayldıń atı ápiwayi brian dep ataladı, aldınǵı modul faylı ushın qollanılǵan .py qosımtasısız ekenin esletip ótemiz. Atına .py qosıw zıyan keltirmeydi (hám bul Python programma faylı ekenin esińizde saqlawǵa járdem beriwi múmkin), biraq siz basqa modullerdiń usı fayldaǵı kodtı import etiwin jobalastırmaǵanlıqtan, fayldıń atı áhmiyetsiz.

Eger siz chmod +x brian qabıq buyırıǵı menen fayl ushın orınlanıw huqıqların berseńiz, onı operaciyalıq sistema qabıǵınan binarlıq programma sıyaqlı iske túsire alasız:

% brian
The Bright Side of Life...

Windows paydalanıwshıları ushın eskertiw: bul jerde táriyiplengen usıl - bul Unix hiylesi hám siziń platformańızda islemewin múmkin. Alańlamań; tek aldın úyrenilgen tiykarǵı komanda qatarı usılın qollanıń. Fayldıń atın anıq python komanda qatarında kórsetiń:*

C:\misc> python brian
The Bright Side of Life...

Bul jaǵdayda, siz joqarıda ayırıqsha #! kommentariyasın qoyıwıńız shárt emes (eger ol bar bolsa da, Python onı ele áhmiyetke almaydı), hám faylǵa orınlanıw huqıqların beriw de talap etilmeydi.

Shınında da, eger siz fayllarıńızdı Unix hám Microsoft Windows arasında kóshirmeli túrde iske túsiriwdi qáleseńiz, programmalardı iske qosıw ushın Unix stilindegi skriptlerdi emes, al barlıq waqıtta tiykarǵı komanda qatarı usılın qollanıw siziń turmısıńızdı ápiwayılastıradı.

Unix env izlew hiylesi
Bazı Unix sistemalarında, Python interpretatorına jol kórsetiwdi qatań kodlastırıwdan qashıw ushın, ayırıqsha birinshi qatar kommentariyasın bılay jazıwıńız múmkin:

#!/usr/bin/env python
...skript usı jerde jazıladı...

Usılay kodlanǵanda, env programması Python interpretatorın siziń sistema izlew jolı sazlawlarıńızǵa sáykes tabadı (yaǵnıy, kópshilik Unix qabıqlarında PATH ortalıq ózgeriwshisinde dizimlengen barlıq kataloglardı tekserip shıǵadı).

Bul sxema kóbirek kóshirmeli bolıwı múmkin, sebebi sizge barlıq skriptlerińizdiń birinshi qatarında Python ornatıw jolın qatań kodlastırıwdıń keregi joq. Eger sizde hámme jerde env-ge kirisiw múmkinshiligi bolsa, skriptlerińiz Python sistemańızda qay jerde jaylasqanına qaramastan isleydi - sizge tek platformalar arasında PATH ortalıq ózgeriwshisiniń sazlawların ózgertiwińiz kerek boladı, barlıq skriptlerińizdiń birinshi qatarın emes.

Álbette, bul env hámme jerde birdey jerde jaylasqan dep boljaydı (bazı kompyuterlerde ol /sbin, /bin yamasa basqa jerde bolıwı múmkin); eger bunday bolmasa, kóshirmeliginiń barlıq imkaniyatları joǵaladı!

Fayl belgilerin basıw
Windowsta Registr fayllardı belgi basıw arqalı ashıwdı ańsat etedi. Python avtomatik túrde ózin Python baǵdarlama faylların ashıwshı programma sıpatında dizimge aladı. Sonıń ushın, jazǵan Python baǵdarlamarıńızdı tek tıshqan kursorı menen olardıń fayl belgilerin basıw (yamasa eki ret basıw) arqalı iske qosıw múmkin.

Windows bolmaǵan sistemalarda da usıǵan uqsas ámeldi orınlaw múmkinshiligiń boladı, biraq belgiler, fayl izertlewshi, navigaciya sxemaları hám basqalar azǵana parıq etiwi múmkin. Mısalı, bazı Unix sistemalarında .py keńeytpesin fayl izertlewshi GUI menen dizimge alıwıńız, aldıńǵı bólimde talqılanǵan #! hiylesi járdeminde skriptińizdi orınlanıwǵa uqıplı etiwińiz, yamasa fayl MIME túrin qollanba yamasa buyrıq penen baylanıstırıw ushın fayllarǵa ózgeris kiritiwińiz, programmalardı ornatıwıńız yamasa basqa qurallardan paydalanıwıńız kerek bolıwı múmkin. Eger basıwlar dárhal durıs islemese, qosımsha maǵlıwmat ushın fayl izertlewshińizdiń qollanbasın qarań.

Windowsta belgilerin basıw
Túsindiriw ushın, aldın jazǵan script1.py skriptimizdi qollanıwdı dawam etemiz. Bet awdarıwdı azaytıw ushın, ol usı jerde qaytalanadı:

# Birinshi Python skripti
import sys # Kitapxana modulin júklew
print(sys.platform)
print(2 ** 100) # 2 ni dárejege kóteriw
x = Spam!
print(x * 8) # Qatardı qaytaraw

Kórgenimizdey, bul fayldı bárqulla sistema buyrıq qatarınan iske qosıwǵa boladı:

C:\misc> c:\python30\python script1.py
win32
1267650600228229401496703205376

Biraq, belgi basıwlar sizge fayldı hesh qanday teriw talap etilmesten iske qosıw imkaniyatın beredi. Eger siz bul fayldıń belgisin tapsańız - mısalı, Start menyusında Computer (yamasa XPde My Computer) di tańlap, Windowstaǵı C diskinde tómenge qaray júrseńiz - 3-1 súwrette kórsetilgen fayl izertlewshi kórinisine erisesiz (bul jerde Windows Vista qollanılǵan). Windowsta Python derek kod faylları aq fon menen, bayt-kod faylları qara fon menen kórinedi. Ádette, eń sońǵı ózgerislerińizdi alıw ushın derek kod faylın basıwdı (yamasa basqa jol menen iske qosıwdı) qáleysiz. Bul jerde fayldı iske qosıw ushın, tek script1.py faylınıń belgisin basıń.



3-1 súwret. Windowsta Python baǵdarlama faylları fayl izertlewshi aynalarında belgi túrinde kórinedi hám tıshqannıń eki ret basıwı menen avtomatik túrde iske qosıla aladı (biraq bul jol menen baspa shıǵısın yamasa qáte xabarların kórmewińiz múmkin).

Kirgiziw hiylesi
Ókinishlisi, Windowsta fayl belgisin basıwdıń nátiyjesi onsha qanaatlandırarlı bolmawı múmkin. Haqıyqatında, bul mısal skripti basılǵanda túsinilmeytuǵın "jaltıldı" payda etedi - bul Python programmaların jaratıwshılar úmit etetuǵın keri baylanıs túri emes! Bul qáte emes, biraq Windows nusqasındaǵı Pythonnıń baspa shıǵısın qanday qılıp basqarıwına baylanıslı. Ádette, Python basılǵan fayldıń kirgiziw hám shıǵarıwı ushın qara DOS konsol aynasın payda etedi. Eger skript tek basıp shıǵarsa hám juwmaqlasa, onıń tek basıp shıǵarıp juwmaqlaydı - konsol aynası payda boladı, tekst sol jerge basıp shıǵarıladı, biraq baǵdarlama juwmaqlanǵanda konsol aynası jabıladı hám joq boladı. Eger siz júdá tez bolmasańız yamasa kompyuterińiz júdá áste bolmasa, shıǵısıńızdı hesh kóre almaysız. Bul normal jumıs tártibi bolsa da, bul siz oylaǵan nárse emes shıǵar.

Quwanıshlısı, bunı sheshiw ańsat. Eger skriptińizdiń shıǵısın belgi basıw arqalı iske qosqanıńızda saqlanıp qalıwın qáleseńiz, tek skripttiń eń aqırına ornatılǵan input funkciyasına shaqırıw qosıń (2.6 versiyasında raw_input: aldaǵı eskertiw kóriń). Mısalı:

# Birinshi Python skripti
import sys # Kitapxana modulin júklew
print(sys.platform)
print(2 ** 100) # 2 ni dárejege kóteriw
x = Spam!
print(x * 8) # Qatardı qaytaraw
input() # import script1
win32
1267650600228229401496703205376
Spam!Spam!Spam!Spam!Spam!Spam!Spam!Spam!

Bul isleydi, biraq ádepki boyınsha hár sessiya (shınında da, process) ushın tek bir ret isleydi. Birinshi importtan keyin, keyingi importlar hesh nárse islemeydi, hátte eger siz moduldiń derek faylın basqa aynada ózgertip saqlaǵan bolsańız da:

>>> import script1
>>> import script1

Bul jobalastırılǵan; importlar hár fayl ushın, hár programma júrgizilgende (orınlaǵanda) bir retten artıq qaytalaw ushın júdá qımbat operaciya. 21-bapta úyrengenińizdey, importlar fayllardı tabıwı, olardı bayt kodına kompilaciya etiwi hám kodtı orınlawı kerek. Eger siz Pythondı sessiyanı toqtatpay hám qayta baslamay, sol sessiyada fayldı qaytadan júrgiziwge máljbúrlew kerek bolsa, siz imp standart kitapxana modulinde bar bolǵan reload funkciyasın shaqırıwıńız kerek (bul funkciya Python 2.6 da ápiwayı built-in funkciya, biraq 3.0 da bunday emes):

>>> from imp import reload # 3.0 da modulden júklew kerek
>>> reload(script1)
win32
65536
Spam!Spam!Spam!Spam!Spam!Spam!Spam!Spam!
>>>

Bul jerde from operatorı tek modulden atın kóshirip aladı (bul haqqında tez arada kóbirek aytamız). reload funkciyası ózińizdiń fayl kodıńızdıń házirgi versiyasın júkleydi hám orınlaydı, eger siz onı basqa aynada ózgertip saqlaǵan bolsańız, ózgerislerdi qabıl etedi. Bul sizge házirgi Python interaktiv sessiyası ishinde jańa kodtı redaktorlaw hám qabıl etiw imkaniyatın beredi. Mısalı, bul sessiyada script1.py daǵı ekinshi print operatorı birinshi import hám reload shaqırıwı arasında basqa aynada 2 ** 16 shıǵarıw ushın ózgertilgen edi.

reload funkciyası aldın júklengen modul obyektiniń atın kútedi, sonlıqtan siz moduldi qayta júklew aldınan onı bir ret tabıslı import qılıwıńız kerek. Dıqqat awdarıń, reload de modul obyektiniń atı átirapında qawsırma talap etedi, al import bunday emes. reload - bul shaqırılatuǵın funkciya, al import - bul operator. Sonıń ushın siz modul atın reload ǵa qawsırma ishinde argument sıpatında beriwińiz kerek, hám sonıń ushın qayta júklew waqtında qosımsha shıǵıs qatarın alasız. Sońǵı shıǵıs qatarı - bul tek reload shaqırıwınıń qaytarıw mánisiniń kórsetiliwi, yaǵnıy Python modul obyekti. Funkciyalardı ulıwma qollanıw haqqında 16-bapta kóbirek úyrenemiz.

Versiya ózgerisi eskertiw: Python 3.0 reload built-in funkciyasın imp standart kitapxana moduline kóshirdi. Ol ele de burınǵıday fayllardı qayta júkleydi, biraq onı qollanıw ushın siz onı import qılıwıńız kerek. 3.0 da, import imp orınlap, imp.reload(M) qollanıń, yamasa from imp import reload orınlap, bul jerde kórsetilgendey reload(M) qollanıń. Biz import hám from operatorların keyingi bólimde, hám bul kitaptıń keyingi bólimlerinde tereńirek talqılaymız.

Eger siz Python 2.6 da (yamasa ulıwma 2.X da) jumıs islep atırǵan bolsańız, reload built-in funkciya sıpatında jetkilikli, sonlıqtan hesh qanday import talap etilmeydi. Python 2.6 da reload eki túrde de bar - built-in hám modul funkciyası - bul 3.0 ǵa ótiw ushın járdem beredi.

Basqasha aytqanda, qayta júklew ele de 3.0 da bar, biraq reload shaqırıwın alıw ushın qosımsha kod qatarı kerek. 3.0 daǵı bul ózgeris, múmkin, keyingi bólimde ushırasatuǵın reload hám from operatorlarına baylanıslı ayırım belgili máseleler sebepli motivlengen bolıwı múmkin. Qısqasha aytqanda, from menen júklengen atlar reload arqalı tikkeley jańalanbaydı, biraq import operatorı menen kirgiziletuǵın atlar jańalanadı. Eger reload dan keyin siziń atlarıńız ózgermegen bolıp kórinse, import hám module.attribute at silteme usılın qollanıp kóriń.

Úlken modul áńgimesi: Atributlar
Import hám reload operaciyaları programmanı iske túsiriw ushın tábiyiy variant bolıp esaplanadı, sebebi import operaciyaları fayllardı aqırǵı basqıshta orınlaydı. Biraq, keńirek kóz-qarastan qaraǵanda, moduller úskenelerdiń kitapxanası xızmetin atqaradı, bul haqqında siz V-bólimde úyrenesiz.

Ulıwma alǵanda, modul kóbinese tek ǵana ózgeriwshi atlar toplamı bolıp, ol namespace dep ataladı. Bul toplamdaǵı atlar atributlar dep ataladı - atribut belgili bir obyektke (mısalı, modulge) biriktirilgen ózgeriwshi atı bolıp tabıladı.

Ádettegi qollanıwda, import qılıwshılar modul faylınıń joqarı dárejesinde belgilengen barlıq atlarǵa kiriwge múmkinshilik aladı. Bul atlar kóbinese modul tárepinen eksport etiletuǵın qurallarǵa - funkciyalarǵa, klaslarǵa, ózgeriwshilerge hám basqalarǵa belgilenedi - olar basqa fayllar hám programmalarda qollanılıwı názerde tutılǵan.

Sırttan, modul faylınıń atların eki Python operatorı - import hám from, sonday-aq reload shaqırıwı arqalı alıwǵa boladı.

Mısalı, tekst redaktorın qollanıp, tómendegi mazmunǵa iye myfile.py dep atalǵan bir qatarlı Python modul faylın jaratıń:

title = "The Meaning of Life"

Bul dúnyadaǵı eń ápiwayı Python modulleriniń biri bolıwı múmkin (ol tek bir belgilew operatorınan ibarat), biraq maqsetti túsindiriw ushın jetkilikli. Bul fayl import qılınǵanda, onıń kodı moduldiń atributın payda etiw ushın orınlanadı. Belgilew operatorı title dep atalǵan modul atributın jaratadı.

Siz bul moduldiń title atributin basqa komponentlerde eki túrli jol menen qollana alasız. Birinshiden, siz moduldı tolıǵı menen import operatorı járdeminde júklep alıp, keyin modul atın atribut atı menen birliktirip, onı alıwıńız múmkin:

% python # Pythondı baslaw
>>> import myfile # Fayldı orınlaw; moduldı tolıǵı menen júklew
>>> print(myfile.title) # Onıń atribut atların qollanıw: . arqalı anıqlaw
The Meaning of Life

Ulıwma alǵanda, noqat kórsetpesi sintaksisi object.attribute hár qanday obyektke biriktirilgen hár qanday atributtı alıwǵa múmkinshilik beredi, hám bul Python kodında júdá keń tarqalǵan operaciya. Bul jerde biz onı myfile moduli ishindegi title qatarlıq ózgeriwshisine kiriwde qollandıq - basqasha aytqanda, myfile.title.

Sonıń menen birge, siz from operatorları járdeminde modulden atların alıwıńız (negizinde, kóshirip alıwıńız) múmkin:

% python # Pythondı baslaw
>>> from myfile import title # Fayldı orınlaw; onıń atların kóshirip alıw
>>> print(title) # Attı tikkeley qollanıw: anıqlawdıń keregi joq
The Meaning of Life

Keyinirek tolıǵıraq kóretuǵınıńızday, from operatorı import operatorı sıyaqlı, tek import qılıwshı komponentte qosımsha atlarǵa belgilew menen. Texnikalıq jaqtan, from moduldiń atributların kóshirip aladı, solay etip olar alıwshı ushın ápiwayı ózgeriwshilerge aylanadı - sonlıqtan, siz endi import qılınǵan qatardı myfile.title (atribut siltemesi) ornına ápiwayı title (ózgeriwshi) dep atay alasız.

Import yamasa from operatorların qollanıp import operaciyasın ámelge asırǵanıńızda, myfile.py modul faylındaǵı operatorlar orınlanadı hám import qılıwshı komponent (bul jerde interaktiv prompt) fayl joqarı dárejesinde belgilengen atlarǵa kiriwge múmkinshilik aladı. Bul ápiwayı mısalda tek bir at bar - qatarǵa belgilengen title ózgeriwshisi - biraq bul túsinik modullerińizde funkciyalar hám klasslar sıyaqlı obyektlerdi anıqlay baslaǵanıńızda qolaylıraq boladı: bunday obyektler qayta qollanılatuǵın programmalıq táminlew komponentlerine aylanadı, olarǵa bir yamasa bir neshe klient modulleri arqalı at boyınsha kiriw múmkin.

]]> bekan Fri, 21 Mar 2025 09:50:14 +0000 https://megaline.uz/index.php?newsid=165 https://megaline.uz/index.php?newsid=165 Python baǵdarlamalardı qalay orınlaydı

Bul bap hám keyingisi baǵdarlama orınlanıwına tez itibar beredi - kodtı qanday iske túsiresiz hám Python onı qalay ámelge asıradı. Bul bapta biz Python interpretatorın úyrenemiz. 3-bapta bolsa sizge óz baǵdarlamalarıńızdı qalay iske túsiriw hám ámelge asırıw kórsetiledi.

Iske túsiriw detalları tábiyiy túrde platformaǵa baylanıslı, hám bul eki baptaǵı ayırım materiallar siz isleytuǵın platformaǵa qollanılmawı múmkin, sonlıqtan siz óz maqsetińizge tiyisli bolmaǵan bólimlerdi ótkizip jiberiwińizge boladı. Sonday-aq, aldın uqsaǵan qurallardan paydalanǵan hám tildiń negizine tezirek jetiwdi qáleytuǵın tájiriybeli oqıwshılar bul baptıń bir bólegin "keleshekte paydalanıw ushın" saqlaw kerek bolıwı múmkin. Qalǵanlarıńız ushın, qáne, kodtı qalay iske túsiriwdi úyrenemiz.

Python interpretatorın tanıstırıw
Usı waqıtqa shekem, men kóbinese Python haqqında programmalastırıw tili sıpatında sóylep keldim. Biraq, házirgi ámelge asırılıwında, ol sonday-aq interpretator dep atalatuǵın programmalıq támiyinlew bolıp tabıladı. Interpretator - basqa programmalardı orınlaytuǵın programma túri. Siz Python programmasın jazǵanıńızda, Python interpretatorı siziń programmańızdı oqıydı hám ondaǵı kórsetpelerdi orınlaydı. Shınında da, interpretator - siziń kodıńız benen kompyuterińizdiń apparat quralları arasındaǵı programmalıq logika qatlamı bolıp tabıladı.

Python paketi kompyuterińizge ornatılǵanda, ol bir qansha komponentlerdi payda etedi - eń keminde, interpretator hám járdem kitapxanası. Onı qanday qollanıwıńızǵa baylanıslı, Python interpretatorı orınlanatuǵın programma túrinde yamasa basqa programmaǵa baylanısqan kitapxanalar toplamı túrinde bolıwı múmkin. Qaysı Python túrin qollanıwıńızǵa baylanıslı, interpretatordıń ózi C programması, Java klasları toplamı yamasa basqa nárse sıpatında ámelge asırılıwı múmkin. Qanday túrde bolsa da, siziń jazǵan Python kodıńız bárqulla usı interpretator arqalı ámelge asırılıwı kerek. Hám bunı múmkin etiw ushın, siz kompyuterińizge Python interpretatorın ornatıwıńız kerek.

Python ornatıw detalları platformaǵa qarap ózgeredi hám A qosımshada tereńirek qamtıp ótilgen. Qısqasha aytqanda:

• Windows paydalanıwshıları óz-ózin ornatıwshı orınlanatuǵın fayllardı júklep alıp iske túsiredi, bul olardıń kompyuterlerine Pythondı ornatadı. Tek eki ret basıp, barlıq sorawlarǵa "Awa" yamasa "Keyingi" dep juwap beriń.

• Linux hám Mac OS X paydalanıwshılarında ádette olardıń kompyuterlerinde qollanıwǵa jaramlı Python aldın ala ornatılǵan boladı - bul búgingi kúnde bul platformalarda standart komponent bolıp esaplanadı.

• Ayırım Linux hám Mac OS X paydalanıwshıları (hám kópshilik Unix paydalanıwshıları) Pythondı onıń tolıq derek kodı distribuciya paketinen kompilyaciya qıladı.

• Linux paydalanıwshıları sonday-aq RPM faylların taba aladı, al Mac OS X paydalanıwshıları Macke arnalǵan hár qıylı ornatıw paketlerin taba aladı.

• Basqa platformalarda sol platformalarǵa tiyisli ornatıw usılları bar. Mısalı, Python uyalı telefonlarda, oyın pristavkalarında hám iPodlarda da bar, biraq ornatıw usılları júdá hár qıylı boladı.

Pythonnıń ózin http://www.python.org saytınıń júklep alıw betinen alıwǵa boladı. Sonday-aq onı basqa da hár qıylı tarqatıw kanalları arqalı tabıwǵa boladı. Esińizde bolsın, Pythondı ornatıwdan aldın onıń aldınnan bar-joqlıǵın tekseriw kerek. Eger siz Windows-ta jumıs islep atırǵan bolsańız, Pythondı ádette 2-1-súwrette kórsetilgendey "Start" menyusınan tabasız (bul menyu opciyaları keyingi bapta talqılanadı). Unix hám Linux-ta Python kóbinese siziń /usr katalog aǵashıńızda jaylasqan boladı. Ornatıw usılları platformaǵa baylanıslı bolǵanlıqtan, bul jerde qalǵan máselelerdi qısqasha túsindirip ótemiz. Ornatıw procesi haqqında tolıǵıraq maǵlıwmat alıw ushın A qosımshasın qarań. Usı hám keyingi bap ushın men sizde Python jumısqa tayın dep esaplayman.

Programmanı orınlaw
Python skriptin jazıw hám iske túsiriw ne ańlatqanı, siz bul wazıypalardı programist sıpatında kórip shıǵasız ba yamasa Python interpretatorı sıpatında kórip shıǵasız ba, soǵan baylanıslı. Eki kóz-qarasta Python programmalastırıwda áhmiyetli perspektivalar beredi.

Programisttiń kóz-qarası

Eń ápiwayı túrde, Python programması - bul tek Python operatorların óz ishinde saqlaytuǵın tekst faylı. Mısalı, tómendegi script0.py dep atalatuǵın fayl - men oylap taba alatuǵın eń ápiwayı Python skriptleriniń biri, biraq ol tolıq isleytuǵın Python programması bolıp esaplanadı:

print('hello world')
print(2 ** 100)

Bul fayl eki Python print operatorın óz ishine aladı, olar tek qatardı (tırnaqsha ishindegi tekst) hám sanlı ańlatpa nátiyjesin (2 niń 100-dárejesin) shıǵıs aǵımına shıǵaradı.

Házirshe bul kodtıń sintaksisi haqqında qayǵırmań - bul bapta bizdi tek onı iske túsiriw qızıqtıradı. Men print operatorın hám nege siz Pythonda 2 ni 100-dárejege kótere alasız hám bunda asıp ketiwshilik bolmaydı, bulardı kitaptıń keyingi bólimlerinde túsindiremen.


2-1 súwret. Windows ta ornatılǵanda, Python Baslawı túymesiniń menyusında usılay kórinedi. Bul versiyadan versiyaǵa azǵana ózgeriwi múmkin, biraq IDLE rawajlandırıw grafikalıq interfeysin baslaydı, al Python ápiwayı interaktiv sessiya baslaydı. Sonday-aq, bul jerde standart qollanba kitapları hám PyDoc hújjet dvigateli (Modul Hújjetleri) bar.

Siz usınday operatorlar faylın qálegen tekst redaktorı menen dúze alasız. Kóplikke kóre, Python programma fayllarına .py menen tamamlanatuǵın atlar beriledi; texnikalıq jaqtan, bul ataw sxeması tek "import" etiletuǵın fayllar ushın talap etiledi, bul haqqında kitaptıń keyingi bólimlerinde aytıladı, biraq kópshilik Python faylları birdeylik ushın .py atlarına iye.

Usı operatorlardı tekst faylına jazıp bolǵanıńızdan soń, siz Pythonǵa faydı orınlawdı buyırıwıńız kerek - bul ápiwayı túrde fayldaǵı barlıq operatorlardı joqarıdan tómenge qaray, bir-biriniń izinen orınlaw degendi ańlatadı. Keyingi bapta kóriwińiz boyınsha, siz Python programma faylların komanda qatarı arqalı, olardıń belgilerin basıw arqalı, IDE ler ishinde hám basqa da standart usıllar menen iske túsire alasız.

Eger hámmesi jaqsı bolsa, faydı orınlaǵanıńızda, eki print operatorınıń nátiyjelerin kompyuterińizdiń qandayda bir jerinen kóresiz - ádette, programmanı iske túsirgen waqtıńızda turǵan aynada kórinedi:

hello world
1267650600228229401496703205376
Mısalı, mınanı Windows noutbukta DOS komanda qatarınan (ádette Accessories programma menyusında tabılatuǵın Command Prompt aynası dep ataladı) usı skriptti iske túsirgenimde, onıń hesh qanday aqmaq qáteliklerge iye emes ekenin tekseriw ushın ne bolǵanın kórsetedi:

C:\temp> python script0.py
hello world
1267650600228229401496703205376

Biz házir bir qatardı hám bir sandı basıp shıǵaratuǵın Python skriptin iske túsirdik. Bul kod penen programmalastırıw sıylıqların utıp ala almaymız, biraq ol programmanı orınlawdıń tiykarǵı túsiniklerin túsiniw ushın jetkilikli.

Pythonnıń kóz-qarası
Aldıńǵı bólimde berilgen qısqa túsindirme skript tillerine tán hám kópshilik Python baǵdarlamashıları ushın jetkilikli. Siz kodtı tekst fayllarına jazasız hám sol fayllardı interpretator arqalı iske túsiresiz. Biraq, ishki mexanizmde, Pythonǵa "iske túsir" dep buyırǵanıńızda biraz kóbirek nárse júz beredi. Python programmalastırıw ushın onıń ishki isleytuǵın tártibiniń bilimi qatań talap etilmese de, Pythonnıń orınlanıw strukturasın tiykarǵı túsiniw programmanıń orınlanıwınıń úlken kórinisiniń túsiniwge járdem beredi.

Pythonǵa skriptińizdi iske túsiriwdi buyırǵanıńızda, siziń kodıńız haqıyqatında islewdi baslamastan aldın Python bir neshe qádemlerdi orınlaydı. Atap aytqanda, ol dáslep "bayt kod" dep atalatuǵın nársege kompilyaciya etiledi, soń "virtual mashina" dep atalatuǵın nársege jiberiledi.

Bayt kod kompilyaciyası
Ishki tárepte hám sizden derlik tolıq jasırın halda, programmanı orınlaǵanıńızda Python dáslep siziń derek kodıńızdı (faylıńızdaǵı operatorlardı) bayt kod dep atalatuǵın formatqa kompilyaciya etedi. Kompilyaciya - bul tek awdarıw basqıshı, al bayt kod - siziń derek kodıńızdıń tómengi dárejeli, platformaǵa ǵárezsiz kórinisi. Shama menen, Python siziń hár bir derek kodı operatorın olardı jeke qádemlerge bólip, bayt kod kórsetpeleriniń toparına awdaradı. Bul bayt kodqa awdarıw orınlanıwdı tezletiwge arnalǵan - bayt kodtı siziń tekst faylıńızdaǵı dáslepki derek kodı operatorlarına qaraǵanda ádewir tezirek orınlaw múmkin.

Joqarıdaǵı abzacta bul processtiń sizden derlik tolıq jasırın ekenligi aytılǵanın bayqaǵan bolarsız. Eger Python processi siziń kompyuterińizde jazıw huqıqına iye bolsa, ol programmanıń bayt kodın .pyc keńeytpesi bar fayllarǵa saqlap qoyadı (".pyc" kompilyaciya etilgen ".py" deregin ańlatadı). Bul fayllar bir neshe programmalardı iske túsirgenińizden keyin, tiyisli derek kodı faylları menen birge (yaǵnıy, sol papkalarda) kompyuterińizde payda boladı.

Python bayt kodın usılay iske túsiw waqtın optimallastırıw ushın saqlap qoyadı. Kelesi ret programmańızdı iske túsirgenińizde, eger bayt kod sońǵı ret saqlap qoyılǵannan beri derek kodıńızdı ózgertpegen bolsańız, Python .pyc faylların júkleydi hám kompilyaciya basqıshın ótkizip jiberedi. Python qashan qayta kompilyaciya qılıw kerekligin biliw ushın derek kod hám bayt kod fayllarınıń waqıt belgilerin avtomatik túrde tekserip turadı - eger derek kodıńızdı qayta saqlasańız, bayt kod kelesi ret programmańız iske túsirilgende avtomatik túrde qayta jaratıladı.

Eger Python siziń kompyuterińizge bayt kod faylların jaza almasa da, programmańız jumıs isley beredi - bayt kod yadta payda etiledi hám programma juwmaqlanıwdan-aq ápiwayi túrde óshirilip taslanadı.* Biraq, .pyc faylları iske túsiw waqtın tezlestiretuǵını sebepli, úlkenirek programmalar ushın olardıń jazılıwın támiyinlewdi qáleysiz. Bayt kod faylları sonday-aq Python programmaların tarqatıwdıń bir usılı bolıp tabıladı - hatte dáslepki .py derek kodı faylları joq bolsa da, Python tek .pyc faylların taba alsa da programmanı iske túsire aladı. (Tarqatıwdıń basqa usılı ushın 32-bettegi "Muzlatılǵan binarlar" bólimin kóriń.)

Python Virtual Mashinası (PVM)
Programmańız bayt kodǵa kompilyaciya qılınǵannan keyin (yamasa bayt kod bar bolǵan .pyc fayllarınan júklengennen keyin), ol ádette Python Virtual Mashinası (qısqartırıwdı jaqsı kóretugınlar ushın PVM) dep atalatuǵın nársege orınlaw ushın jiberiledi. PVM esitilgenindey áhmiyetli emes; shınında da, ol bólek programma emes hám onı ózin-ózi ornatıwdıń keregi joq. Ámeliyatta, PVM tek siziń bayt kod kórsetpelerińizdi bir-birlep aylanıp ótip, olardıń operaciyaların orınlaw ushın úlken bir cikl bolıp tabıladı. PVM - bul Pythonnıń orınlaw motorı; ol bárhama Python sistemasınıń bir bólegi sıpatında bar hám ol siziń skriptlerińizdi haqıyqattan orınlaytuǵın komponent bolıp tabıladı. Texnikalıq jaqtan, ol "Python interpretatorı" dep atalatuǵın nárseniń sońǵı basqıshı ǵana.

2-2-súwrette usı jerde táriyiplengen orınlaw strukturası kórsetilgen. Esińizde bolsın, bul quramalılıqtıń barlıǵı Python programmistlerinen bilip turıp jasırılǵan. Bayt kodqa kompilyaciya avtomatik túrde ámelge asadı, al PVM bolsa tek siziń kompyuterińizge ornatılǵan Python sistemasınıń bir bólegi. Taǵı da, programmistler (baǵdarlamashılar) ápiwayı túrde kod jazadı hám operatorlar faylların iske túsiredi.

Ónimlilikke tásiri
C hám C++ sıyaqlı tolıq kompilyaciya qılınatugın tiller boyınsha tájiriybesi bar oqıwshılar Python modelinde bir qansha parıqlardı bayqawı múmkin. Birinshiden, Python jumısında ádette qurıw yamasa "make" basqıshı bolmaydı: kod jazılǵannan keyin dárhal iske túsedi. Ekinshiden, Python bayt kodı ekilik mashina kodı emes (mısalı, Intel chipı ushın kórsetpeler). Bayt kod - bul Pythonǵa tán bolǵan arnawlı kórinis.


2-2-súwret. Pythonnıń dástúrli orınlaw modeli: siz jazǵan derek kodı bayt kodına awdarıladı, soń ol Python Virtual Mashinası tárepinen orınlanadı. Sizdiń kodıńız avtomatik túrde kompilyaciya qılınadı, biraq keyin ol interpretaciya qılınadı.

Bul ne ushın ayırım Python kodlarınıń 1-bapta táriyiplengendey C yamasa C++ kodı sıyaqlı tez jumıs islemewiniń sebebi bolıp tabıladı - PVM cikli, CPU chipi emes, ele de bayt kodın interpretaciya qılıwı kerek, al bayt kod kórsetpeleri CPU kórsetpelerine qaraǵanda kóbirek jumıs talap etedi. Ekinshi tárepten, klassikalıq interpretatorlardan parıqlı, ele de ishki kompilyaciya basqıshı bar - Python hár bir derek operatorın qayta-qayta analiz qılıw hám qayta ózgertiwdi talap etpeydi. Juwmaqlap aytqanda, taza Python kodı dástúriy kompilyaciya qılınatuǵın til menen dástúriy interpretaciya qılınatuǵın til arasındaǵı tezlikte isleydi. Python ónimliliginiń balansı haqqında kóbirek maǵlıwmat alıw ushın 1-baptı kóriń.

Rawajlanıw tásiri
Pythonnıń orınlaw modeliniń basqa bir nátiyjesi sonnan ibarat, rawajlanıw hám orınlaw ortaları arasında haqıyqıy parıq joq. Yaǵnıy, siziń derek kodıńızdı kompilyaciya qılatuǵın hám orınlaytuǵın sistemalar shın mánisinde bir hám sol. Bul uqsaslıq dástúriy kompilyaciya qılınatugın tiller boyınsha tájiriybesi bar oqıwshılar ushın áhmiyetlirek bolıwı múmkin, biraq Pythonda kompilyator hámme waqıt orınlaw waqtında bar hám programmalardı ámelge asıratuǵın sistemanıń bir bólegi bolıp tabıladı.

Bul jaǵday rawajlanıw ciklin ádewir tezlestiredi. Orınlawdı baslamastan aldınnan kompilyaciya qılıw hám baylawdıń keregi joq; tek kodtı jazıp, onı júrgiziw jetkilikli. Bul tilge kóbirek dinamikalıq ózgeshelik qosadı - Python baǵdarlamaları orınlaw waqtında basqa Python baǵdarlamaların dúziw hám orınlaw múmkinshiligin beredi, hám bul kóbinese júdá qolaylı boladı. Mısalı, eval hám exec sıyaqlı qurılǵan funkciyalar Python baǵdarlama kodın óz ishine alǵan qatarlardı qabıl etedi hám orınlaydı.

Bul dúzilis sonıń ushın da Pythondı ónim kustomizaciyasına jaqsı ıqtiyarlı etedi - sebebi Python kodın tez arada ózgertiwge boladı, paydalanıwshılar sistemanıń Python bóleklerin pútkil sistema kodın iye bolmay yamasa kompilyaciya qılmay-aq jerde ózgerte aladı.

Tiykarǵı dárejede, este saqlań, Pythonda bizde tek ǵana orınlaw waqtı bar - hesh qanday dáslepki kompilyaciya waqtı basqıshı joq, hám hámmesi baǵdarlama júrip atırǵanda júz beredi. Bul hátte funkciyalar menen klasslardı jaratıw hám modullerdi baylaw sıyaqlı operaciyalardı da óz ishine aladı. Bunday waqıyalar kóbirek statikalıq tillerde orınlawdan aldın júz beredi, biraq Pythonda baǵdarlamalar orınlanǵanda júz beredi. Kórgenimizdey, juwmaqlawshı tásir ayırım oqıwshılar úyrengen nársege qaraǵanda ádewir dinamikalıq baǵdarlamalastırıw tájiriybesin payda etedi.

Orınlaw Modeli Variantları
Aldıǵa ótpesten burın, aldıńǵı bólimde berilgen ishki orınlaw aǵımı búgingi kúndegi Pythonnıń standart ámelge asırılıwın kórsetedi, biraq ol Python tiliniń ózi ushın haqıyqıy talap emes ekenin aytıp ótiw kerek. Sonıń ushın, orınlaw modeli waqıt ótiwi menen ózgeriwge beyim. Haqıyqatında, 2-2-súwrettegi kórinisti azǵana ózgertetuǵın bir neshe sistemalar álleqashan bar. Kel, bul variantlardıń eń kórneklilerin izertlew ushın bir neshe minut ajıratayıq.

Python Ámelge Asırıw Alternativleri
Shınında da, bul kitap jazılıp atırǵan waqıtta Python tiliniń úsh tiykarǵı ámelge asırılıwı bar - CPython, Jython hám IronPython - sonıń menen birge Stackless Python sıyaqlı bir qansha ekinshi dárejeli ámelge asırıwlar da bar. Qısqasha aytqanda, CPython - bul standart ámelge asırıw; basqalarınıń hámmesinıń júdá anıq maqsetleri hám wazıypaları bar. Olardıń hámmesi birdey Python tilin ámelge asıradı, biraq baǵdarlamalardı hár qıylı usıllar menen orınlaydı.

CPython
Pythonnıń dáslepki hám standart ámelge asırılıwı, onı basqa ekewi menen salıstırǵıńız kelgende, ádette CPython dep ataladı. Onıń atı kóshirmeli ANSI C til kodında jazılǵanınan kelip shıqqan. Bul - siz http://www.python.org saytınan alıp, ActivePython tarqatılıwı menen alatuǵın hám kópshilik Linux hám Mac OS X mashinalarda avtomatik túrde bar bolatuǵın Python. Eger mashinańızda aldın ala ornatılǵan Python nusqasın tapsańız, ol, kompaniyańız Pythondı júdá arnawlı usıllar menen qollanbaytıǵın bolsa, itimallıǵı joqarı CPython boladı.

Eger siz Python menen Java yamasa .NET baǵdarlamaların skriptlestiriwdi qálemeseńiz, siz, sózsiz, standart CPython sistemasın qollanıwıńız kerek. Ol tildiń anıqlawshı ámelge asırılıwı bolǵanlıǵı sebepli, ol eń tez islewge, eń tolıq bolıwǵa hám alternativ sistemalarǵa qaraǵanda bekkem bolıwǵa beyim. 2-2-súwret CPythonnıń orınlaw waqtı arxitekturasın kórsetedi.

Jython
Jython sisteması (dáslep JPython dep tanılǵan) - Python tiliniń Java baǵdarlamalastırıw tili menen birlestiriw ushın arnalǵan alternativ ámelge asırılıwı. Jython Python derek kodın Java bayt kodına kompilyaciya qılatuǵın hám nátiyjedegi bayt kodtı Java Virtual Mashinasına (JVM) jiberetuǵın Java klasslarınan turadı. Baǵdarlamashılar ele de ádettegidey Python kórsetpelerin .py tekst fayllarında kodlaydı; Jython sisteması tiykarınan 2-2-súwrettegi oń táreptegi eki sharikti Java tiykarındaǵı ekvivalentler menen almastıradı.

Jythonnıń maqseti - CPythonnıń Python arqalı C hám C++ komponentlerin skriptlestiriwge múmkinshilik beriwi sıyaqlı, Python kodınıń Java baǵdarlamaların skriptlestiriwine ruqsat beriw. Onıń Java menen integraciyası ájayıp dárejede tegis. Python kodı Java bayt kodına awdarılǵanlıǵı sebepli, ol orınlaw waqtında haqıyqıy Java baǵdarlaması sıyaqlı kórinedi hám seziledi. Jython skriptleri veb-appletler hám servletler sıpatında xızmet ete aladı, Java tiykarındaǵı GUIlardı qura aladı hám taǵı basqalar. Bunnan tısqarı, Jython Python kodınıń Java klassların, olar Pythonda kodlanǵanday, import qılıwına hám paydalanıwına múmkinshilik beretugın integraciya qollawın óz ishine aladı.

Biraq, Jython CPythonǵa qaraǵanda ásterek hám kem bekkem bolǵanlıǵı sebepli, ol kóbinese Java baǵdarlamashılarınıń Java kodına aldınǵı interfeys bolatuǵın skriptlew tilin izlep atırǵanlar ushın qızıǵıwshılıq tuwdıratıǵın qural sıpatında qaraladı.

IronPython
Pythonnıń úshinshi ámelge asırılıwı bolǵan hám CPython hám Jythonnan jańalaw bolǵan IronPython, Python baǵdarlamalarınıń Microsofttıń Windows ushın .NET Frameworkı menen islewge arnalǵan baǵdarlamalar, sonday-aq Linux ushın Mono ashıq jeke ekvivalenti menen integraciyalanıwına múmkinshilik beriw ushın dizayn etilgen. .NET hám onıń C# baǵdarlamalastırıw tili orınlaw sisteması, Microsofttıń burınǵı COM modeli ruwxında, til jaqtan neytral obyekt kommunikaciya qatlamı bolıwǵa arnalǵan.

IronPython Python baǵdarlamalarına basqa .NET tillerinen erisiwi múmkin bolǵan klient hám server komponentleri sıpatında háreket etiw imkaniyatın beredi. Ámelge asırılıwı boyınsha, IronPython Jythonǵa júdá uqsas (haqıyqatında, ol birdey dóretiwshi tárepinen islep shıǵılǵan) - ol 2-2-súwrettegi aqırǵı eki sharikti .NET ortalıǵında orınlaw ushın ekvivalentler menen almastıradı. Jython sıyaqlı, IronPythonnıń da arnawlı fokusı bar - ol tiykarınan Pythondı .NET komponentleri menen integraciyalaw menen shuǵıllanıwshı baǵdarlamashılar ushın qızıqlı.

Biraq, Microsoft tárepinen rawajlandırılıp atırǵanlıǵı sebepli, IronPython jaqsıraq iskerlik kórsetiw ushın ayırım áhmiyetli optimizaciya quralların paydalanıw imkaniyatına iye bolıwı múmkin. Men bunı jazıp atırǵan waqıtta IronPythonnıń kólemi ele rawajlanıp atır; qosımsha maǵlıwmatlar ushın Python onlayn resursların kóriń yamasa internetten izleń.

Orınlaw Optimizaciya Quralları
CPython, Jython hám IronPython hámmesi Python tilin uqsas usıllar menen ámelge asıradı: jeke kodtı bayt kodqa kompilaciya qılıw hám bayt kodtı sáykes virtual mashinada orınlaw arqalı. Basqa sistemalar, sonıń ishinde Psyco "just-in-time" kompilyatorı hám Shedskin C++ awdarıwshısı, tiykarǵı orınlaw modelin optimizaciyalaw ushın háreket etedi. Bul sistemalar házirgi waqıtta Python kárerańızda talap etiletuǵın bilim emes, biraq olardıń orınlaw modelindegi ornına qısqa itibar beriw, ulıwma modeldi túsindiriwge járdem beriwi múmkin.

Psyco "just-in-time" kompilyatorı
Psyco sisteması basqa bir Python ámelge asırılıwı emes, al baǵdarlamalardı tezirek jumıs islewine múmkinshilik beriw ushın bayt kod orınlaw modelin keńeytetuǵın komponent bolıp tabıladı. 2-2-súwret kóz-qarasınan, Psyco - baǵdarlama jumıs islep atırǵan waqıtta tip haqqında maǵlıwmattı jıynap hám paydalanıp, baǵdarlamanıń bayt kodınıń bóleklerin tezirek orınlaw ushın haqıyqıy binar mashina kodına awdaratuǵın PVM-niń jaqsılanıwı. Psyco bul awdarmanı kodqa ózgerisler kirgiziw yamasa rawajlandırıw barısında ayrıqsha kompilaciya basqıshın talap etpesten ámelge asıradı.

Ulıwma alǵanda, siziń baǵdarlamańız jumıs islep atırǵanda, Psyco jetkerip berilip atırǵan obyektlerdiń túrleri haqqında maǵlıwmat jıynaydı; bul maǵlıwmat sol obyekt tipleri ushın arnawlı jobalastırılǵan júdá nátiyjeli mashina kodın payda etiw ushın qollanılıwı múmkin. Payda etilgennen keyin, mashina kodı baǵdarlamańızdıń ulıwma orınlanıwın tezlestiriw ushın dáslepki bayt kodınıń sáykes bólegin almastıradı. Juwmaqlawshı nátiyje sonda, Psyco menen siziń baǵdarlamańız waqıt ótiwi menen hám jumıs barısında ádewir tezlesedi. Ideal jaǵdaylarda, ayırım Python kodları Psyco astında kompilaciya qılınǵan C kodı sıyaqlı tez bolıwı múmkin.

Bayt kodtan bul awdarma baǵdarlama orınlanıw waqtında júz beretuǵın bolǵanlıqtan, Psyco ulıwma jaǵdayda "just-in-time" (JIT) kompilyatorı dep tanıladı. Degen menen, Psyco ayırım oqıwshılar Java tili ushın kórgen JIT kompilyatorlarınan birqansha parıq qıladı. Haqıyqatında, Psyco arnawlı JIT kompilyatorı bolıp tabıladı - ol siziń baǵdarlamańız haqıyqatında qollanıp atırǵan maǵlıwmat tiplerine arnap jobalastırılǵan mashina kodın payda etedi. Mısalı, eger siziń baǵdarlamańızdıń bir bólegi hár qıylı waqıtta hár túrli maǵlıwmat tiplerin qollansa, Psyco hár bir túrli tip kombinaciyasın qollap-quwatlaw ushın mashina kodınıń hár qıylı versiyaların payda etiwi múmkin.

Psyco Python kodın áhmiyetli dárejede tezlestiretuǵını kórsetilgen. Onıń veb-betine muwapıq, Psyco "ózgertilmegen Python interpretatorı hám ózgertilmegen derek kodı menen, tek ǵana dinamikalıq júkleniwshi C keńeytpe moduli arqalı 2x ten 100x ke shekem tezlestiriwdi, ádette 4x tezlestiriwdi" támiyinleydi. Birdey áhmiyetke iye bolǵan nárse, eń úlken tezlesiwler taza Python tilinde jazılǵan algoritmlik kod ushın ámelge asırıladı - bul ádette optimizaciya ushın C tiline kóshiriw múmkin bolǵan kodtıń dál túri. Psyco menen bunday kóshiriwler ele de az áhmiyetli boladı.

Psyco ele Pythonnıń standart bólegi emes; sizge onı bólek júklep alıw hám ornatıw kerek boladı. Ol ele izertlew proekti bolıp esaplanadı, sonlıqtan onıń rawajlanıwın onlayn baqlawıńız kerek boladı. Haqıyqatında, usı waqıtta Psyco ele óz aldına júklep alınıp hám ornatılsa da, sistemanıń kóp bólegi aqır-aqıbetinde jańalaw "PyPy" proektine sińdirilip ketiwi múmkin - bul Psyco sıyaqlı optimizaciyalardı jaqsıraq qollap-quwatlaw ushın Pythonnıń PVM in Python kodında qayta iske asırıw háreketi.

Bálkim, Psyco nıń eń úlken kemshiligi - ol házirgi waqıtta tek Intel x86 arxitekturalı chipler ushın mashina kodın payda etedi, biraq buǵan Windows hám Linux kompyuterleri hám jaqında shıqqan Mac ler kiredi. Psyco keńeytpesi hám payda bolıwı múmkin bolǵan basqa JIT háreketleri haqqında tolıǵıraq maǵlıwmat alıw ushın http://www.python.org saytına kiriń; siz sonday-aq Psyco nıń bas betin kórip shıǵıwıńız múmkin, ol házirgi waqıtta http://psyco.sourceforge.net mánzilinde jaylasqan.

Shedskin C++ awdarıwshısı
Shedskin - bul Python baǵdarlamasın orınlawǵa basqasha usıldı qollanıwshı payda bolıp atırǵan sistema - ol Python derek kodın C++ kodına awdarıwǵa háreket etedi, soń kompyuterińizdiń C++ kompilyatorı onı mashina kodına kompilaciya qıladı. Usılay etip, ol Python kodın iske túsiriwdiń platforma-neytral usılın kórsetedi.

Bul sózlerdi jazıp atırǵan waqtımda Shedskin ele eksperimentallıq basqıshta, hám ol Python baǵdarlamaların texnikalıq jaqtan normal Python bolmaǵan anıq statikalıq tipke iye sheklewge iye qıladı, sonlıqtan biz bul jerde qosımsha túsinik bermeymiz.

Dáslepki nátiyjeler, biraq, onıń orınlaw tezligi boyınsha hám standart Python nan, hám Psyco keńeytpesinen asıp ketiw potencialına iye ekenligin kórsetedi, hám bul úmitli proekt. Proekttiń házirgi jaǵdayı haqqında tolıǵıraq maǵlıwmat alıw ushın internetten izleń.

Muzlatılǵan binarlar
Geyde adamlar "haqıyqıy" Python kompilyatorın soraǵanda, olar negizinde Python baǵdarlamalarınan ózbetinshe orınlanatuǵın binar faylların jaratıw usılın izlep atırǵan boladı. Bul orınlaw procesi koncepciyasınan góre, kóbirek qaplaw hám jiberiwge baylanıslı ideya, biraq ol belgili dárejede baylanıslı.

Internetten alıp bolatuǵın úshinshi tárep qurallardıń járdeminde, Python baǵdarlamalarıńızdı haqıyqıy orınlanatuǵın fayllarǵa aylandırıw múmkin, olar Python dúnyasında muzlatılǵan binarlar dep ataladı. Muzlatılǵan binarlar siziń baǵdarlama fayllarıńızdıń bayt kodın, PVM (interpretator) menen birge hám baǵdarlamaǵa kerekli barlıq Python qollap-quwatlaw faylların bir paketke jıynaydı.

Bul temanıń bir neshe variantları bar, biraq aqırǵı nátiyje bir dana binar orınlanatuǵın baǵdarlama bolıwı múmkin (mısalı, Windows ta .exe fayl), onı tutınıwshılarǵa ańsat jiberiwge boladı. 2-2-súwrette kórsetilgendey, bayt kod hám PVM bir komponentke biriktirilgen - muzlatılǵan binar faylǵa.

Búgingi kúnde muzlatılǵan binarlar jaratıwǵa qábiletli úsh tiykarǵı sistema bar: py2exe (Windows ushın), PyInstaller (py2exe ge uqsas, biraq Linux hám Unix ta da isleydi hám ózi ornatılatuǵın binarlar jarata aladı), hám freeze (dáslepki). Bul qurallardı Pythonnan bólek alıwıńız kerek bolıwı múmkin, biraq olar biypul ashıq. Olar úziliksiz rawajlanıp atır, sonlıqtan bul qurallar haqqında tolıǵıraq maǵlıwmat alıw ushın http://www.python.org saytına yamasa ózińiz qálegen izlew sistemasına baylanısıń.

Bul sistemalardıń kólemi haqqında túsinik beriw ushın, py2exe tkinter, PMW, wxPython hám PyGTK GUI kitapxanaların qollanıwshı óz aldına baǵdarlamalardı; pygame oyın dúziw quralların qollanıwshı baǵdarlamalardı; win32com klient baǵdarlamaların hám basqalardı muzlata aladı.

Muzlatılǵan binarlar haqıyqıy kompilyatordıń shıǵısı menen birdey emes - olar bayt kodtı virtual mashina arqalı iske túsiredi. Sonlıqtan, múmkin bolǵan iske túsiw tezleniwin esapqa almaǵanda, muzlatılǵan binarlar dáslepki derek faylları menen birdey tezlikte isleydi.

Muzlatılǵan binarlar kishi emes (olarda PVM bar), biraq házirgi standartlar boyınsha olar ádettegiden tıs úlken de emes. Biraq, Python muzlatılǵan binarda jaylasqanlıǵı sebepli, siziń baǵdarlamanı iske túsiriw ushın onı alıwshı tárepte ornatıw shárt emes. Bunnan tısqarı, siziń kodıńız muzlatılǵan binarda jaylasqanlıǵı sebepli, ol alıwshılardan tábiyiy jasırın boladı.

Bul bir fayllı qaptaw sxeması ásirese kommerciyalıq baǵdarlama islep shıǵarıwshılar ushın júdá qızıqlı. Mısalı, tkinter quralları tiykarında Pythonda jazılǵan paydalanıwshı interfeysi baǵdarlaması atqarılıwshı fayl túrinde muzlatılıp, CD diskte yamasa internette óz-ózine jetkilikli baǵdarlama sıpatında jiberiliw múmkin. Aqırǵı paydalanıwshılarǵa jiberilgen baǵdarlamanı iske túsiriw ushın Pythondı ornatıw (hatteki ol haqqında biliw de) shárt emes.

Basqa orınlaw variantları
Python baǵdarlamalarıń iske túsiriwdiń basqa da sxemaları bar bolıp, olardıń maqsetleri anıǵıraq:

• Stackless Python sisteması - bul standart CPython ámelge asırıwınıń variantı bolıp, C tiliniń shaqırıw steginde halattı saqlap qalmaydı. Bul Pythondı kishi stek arxitekturalarına kóshiriwdi ańsatlastıradı, nátiyjeli kóp processorlı variantlardı usınadı hám korutinalar sıyaqlı jańa baǵdarlamalastırıw strukturaların qollap-quwatlaydı.

• Cython sisteması (Pyrex proektiniń jumısı tiykarında) - bul Python kodın C funkciyaların shaqırıw hám ózgeriwshiler, parametrler hám klass atributları ushın C tip deklaraciyaların qollanıw múmkinshiligi menen birlestirgen gibrid til. Cython kodı Python/C API dı qollanıwshı C kodına kompilyaciya etiliw múmkin, keyin tolıq kompilyaciya etiliwi múmkin. Standart Python menen tolıq úylesimli bolmasa da, Cython sırtqı C kitapxanaların ornatıp alıw hám Python ushın nátiyjeli C keńeytpelerin kodlaw ushın paydalı bolıwı múmkin.

Bul sistemalar haqqında tolıǵıraq maǵlıwmat alıw ushın, internetten jańa siltemelerdi izleń.

Keleshektegi múmkinshilikler?
Aqırında, bul jerde súwretlengen orınlaw waqtındaǵı atqarıw modeli Python tiliniń óziniń emes, al onıń házirgi ámelge asırılıwınıń nátiyjesі ekenin este tutıw kerek. Mısalı, bul kitaptıń qollanılıw múddeti ishinde Python derek kodın mashina kodına awdaratuǵın tolıq, dástúrli kompilyator payda bolıwı múmkin (biraq jigirma jılǵa jaqın waqıt dawamında bunday bolǵan joq!). Keleshekte jańa bayt kod formatları hám ámelge asırıw variantları da qabıl etiliw múmkin. Mısalı:

• Parrot proektiniń maqseti - hár qıylı baǵdarlamalastırıw tilleri ushın ulıwma bayt kod formatın, virtual mashinanı hám optimizaciya texnikasın usınıw (http://www.python.org saytına qarań). Pythonnıń óz PVM-i Python kodın Parrotqa qaraǵanda nátiyjeli túrde orınlaydı, biraq Parrottıń qalay rawajlanatuǵını ele belgisiz.

• PyPy proekti - bul jańa ámelge asırıw texnikasın qollaw ushın PVM-di Pythonnıń ózinde qayta ámelge asırıw háreketi. Onıń maqseti - Pythonnıń tez hám iykemlі ámelge asırılıwın jaratıw.

• Google támiyinlegen Unladen Swallow proektiniń maqseti - standart Pythondı kem degende 5 ese tezlestiriw hám kóp jaǵdaylarda C tilin almastıra alatuǵınday tez etiw. Bul CPythonnıń optimizaciya tarmaǵı bolıp, tolıq úylesimli hám ádewir tez bolıwı názerde tutılǵan. Bul proekt sonday-aq, haqıyqıy Python potokların waqıt boyınsha bir-birine qabatlastırıwǵa jol qoymaytuǵın Python kóp potoklı Global Interpretator Qulpın (GIL) alıp taslaw úmitin de bildiredi. Bul házirgi waqıtta Google injenerleri tárepinen ashıq derek retinde rawajlandırılıp atırǵan payda bolıp kiyatırǵan proekt; dáslepki náwbette Python 2.6 nusqasın obyekt etip alǵan, biraq 3.0 nusqası da onıń ózgerislerin óz ishine alıwı múmkin. Eń sońǵı maǵlıwmatlar ushın Google-dan izlew kerek.

Bunday keleshektegi ámelge asırıw sxemaları Pythonnıń orınlaw waqtındaǵı qurılısın bir qansha ózgertiwi múmkin bolsa da, bayt kod kompilyatorı ele uzaq waqıt dawamında standart bolıp qalatuǵını itimal. Bayt kodınıń kóshirmeligі hám orınlaw waqtındaǵı iykemliligi kóplegen Python sistemalarınıń áhmiyetli ózgeshelikleri bolıp tabıladı. Bunnan tısqarı, statikalıq kompilyaciyaǵa qollap-quwatlaw ushın tip sheklewleri deklaraciyaların qosıw Python kodın jazıwdıń iykemliligin, qısqalıǵın, ápiwayılıǵın hám ulıwma ruwxın buzǵan bolar edi. Pythonnıń júdá dinamikalıq tábiyatına baylanıslı, keleshektegi hár qanday ámelge asırıw házirgi PVM-niń kóplegen elementlerin saqlap qalıwı itimal.

Bap juwmaǵı
Bul bapta Pythonnıń orınlaw modeli (Python siziń baǵdarlamalarıńızdı qalay orınlaydı) tanıstırıldı hám bul modeldiń ayırım keń tarqalǵan variantları (waqtında kompilyaciya qılıwshılar hám basqalar) úyrenildi. Python skriptlerin jazıw ushın Python ishki qurılısın túsiniw shárt bolmasa da, bul baptıń temaları menen azǵana tanısıw sizge óz baǵdarlamalarıńızdıń qalay isleytuǵının tolıq túsiniwge járdem beredi. Keyingi bapta siz ózińizdiń kodıńızdı haqıyqattan da orınlap baslaysız. Biraq, dáslep, ádettegidey bap sorawları keledi.

Bilimińizdi tekseriń: Sorawlar
1. Python interpretatorı degen ne?
2. Derek kodı degen ne?
3. Bayt kodı degen ne?
4. PVM degen ne?
5. Pythonnıń standart orınlaw modeliniń eki variantın atań.
6. CPython, Jython hám IronPython qanday tárepleri menen parıq qıladı?

Bilimińizdi tekseriń: Juwaplar
1. Python interpretatorı - bul siz jazǵan Python baǵdarlamaların orınlaytuǵın baǵdarlama.
2. Derek kodı - bul siz baǵdarlamańız ushın jazǵan buyrıqlar. Ol ádette .py keńeytpesi menen tamamlanıwshı tekst fayllarındaǵı tekstten ibarat.
3. Bayt kodı - bul Python kompilyaciya qılǵannan keyingi baǵdarlamańızdıń tómengi dárejedegi forması. Python bayt kodın avtomatik túrde .pyc keńeytpeli fayllarǵa saqlaydı.
4. PVM - bul Python Virtual Machine (Python Virtual Mashinası) - kompilyaciya qılınǵan bayt kodıńızdı interpretaciya qılatuǵın Pythonnıń orınlaw dvigateli.
5. Psyco, Shedskin hám muzlatılǵan binarlar - bulardıń barlıǵı orınlaw modeliniń variantları.
6. CPython - tildiń standart ámelge asırılıwı. Jython hám IronPython Python baǵdarlamaların sáykes Java hám .NET ortalıqlarında paydalanıw ushın ámelge asıradı; olar Python ushın alternativ kompilyatorlar bolıp tabıladı.

Paydalanılǵan ádebiyat:
Learning Python, Fourth Edition by Mark Lutz CHAPTER 2
How Python Runs Programs]]> bekan Fri, 21 Mar 2025 09:46:45 +0000 https://megaline.uz/index.php?newsid=164 https://megaline.uz/index.php?newsid=164 I BÓLIM. Baslaw

1-BAP
Python boyınsha soraw-juwap sessiyası
Python programmalastırıw tili

Adamlar nege Python qollanadı?
Házirgi waqıtta kóplegen programmalastırıw tilleri bar bolǵanlıqtan, bul jańadan baslaǵan adamlardıń birinshi sorawı boladı. Házirgi waqıtta 1 millionǵa jaqın Python paydalanıwshısı bar ekenligin esapqa alǵanda, bul sorawǵa tolıq anıqlıq penen juwap beriw múmkin emes; programmalastırıw quralların tańlaw girewli sheklewlerge yamasa jeke qálewge tiykarlanǵan bolıwı múmkin. Biraq sońǵı 12 jıl dawamında 225 toparda hám 3000 nan artıq studentke Python úyretkennen keyin, bazı ulıwma temalar payda boldı. Python paydalanıwshıları tárepinen keltiriletuǵın tiykarǵı faktorlar tómendegilerden ibarat:

Programmalıq támiynattıń sapası
Kópshilik ushın Pythonnıń oqıwǵa qolaylılıǵı, tutaslıǵı hám ulıwma programmalıq támiynattıń sapasına itibarı onı skriptlew dúnyasındaǵı basqa qurallardan parıqlı qıladı. Python kodı oqıwǵa qolay etip islengen, sonlıqtan qayta paydalanıwǵa hám saqlaw ushın qolay - dásturiy skriptlew tillerine qaraǵanda ádewir qolaylı. Python kodınıń bir tekliligi onı, eger siz onı jazbaǵan bolsańız da, túsiniwge jeńil qıladı. Bunnan tısqarı, Python obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıw (OBP) sıyaqlı qosımsha programmalıq támiynattı qayta paydalanıw mexanizmlerine tereń qollawǵa iye.

Programmalıq támiynattı islep shıǵarıwshınıń ónimliligi
Python programmalıq támiynattı islep shıǵarıwshınıń ónimliligin C, C++ hám Java sıyaqlı kompilyaciya etiletuǵın yamasa statikalıq tiplengen tillerge qaraǵanda bir neshe ese asıradı. Python kodı uqsas C++ yamasa Java kodınıń úshten bir yamasa besten bir bólegin quraydı. Bul degeni azıraq jazıw, azıraq qátelerdi tekseriw hám keyinirek azıraq texnikalıq xızmet kórsetiw kerek degendi ańlatadı. Python programmaları basqa qurallar talap etetuǵın uzaq kompilyaciya hám baylanıstırıw basqıshlarısız birden isleydi, bul programmalıq támiynattı islep shıǵarıwshınıń tezligin ele de asıradı.

Programmanıń portativligi
Kópshilik Python programmaları barlıq tiykarǵı kompyuter platformalarında ózgerissiz isleydi. Mısalı, Python kodın Linux penen Windows arasında kóshiriw, ádette tek skript kodın mashinalar arasında kóshiriwden ibarat. Bunnan tısqarı, Python grafikalıq paydalanıwshı interfeyslerin, maǵlıwmatlar bazasına kiriwdi támiyinleytuǵın programmalardı, vebke tiykarlanǵan sistemalardı hám basqalardı kodlaw ushın bir neshe varianttı usınadı. Hátte programmalardı iske túsiriw hám kataloglardı qayta islew sıyaqlı operaciyalıq sistema interfeysleri de Python da múmkin bolǵanınsha portativ.

Qollaw kitapxanaları
Python aldınnan qurılǵan hám portativ funkcionallıqtıń úlken toplamı menen birge keledi, ol standart kitapxana dep ataladı. Bul kitapxana tekst úlgilerin salıstırıwdan baslap, tarmaqlı skriptlerge shekem bolǵan qollanba dárejesindegi programmalastırıw wazıypaların qollaydı. Bunnan tısqarı, Python óz betinshe islep shıǵılǵan kitapxanalar menen de, úshinshi tárep qollanbalardı qollaw baǵdarlamaları menen de keńeytiliw múmkin. Pythonnıń úshinshi tárep domeni veb-saytlardı qurıw, sanlı programmalastırıw, seriyalı portqa kiriw, oyın islep shıǵıw hám basqa kóp nárseler ushın qurallar usınadı. Mısalı, NumPy keńeytiwi Matlab sanlı programmalastırıw sistemasınıń biypul hám quwatlıraq ekvivalenti dep súwretlengen.

Komponentlerdi birlestiriw
Python skriptleri hár qıylı integraciya mexanizmlerinen paydalanıp, qollanbanıń basqa bólimleri menen ańsat baylanısa aladı. Bunday integraciyalar Pythondı ónim sazlawı hám keńeytiw quralı sıpatında qollanıwǵa múmkinshilik beredi. Búgingi kúnde Python kodı C hám C++ kitapxanaların shaqıra aladı, C hám C++ programmaları tárepinen shaqırılıwı múmkin, Java hám .NET komponentleri menen birge isle aladı, COM sıyaqlı freymvorklar arqalı baylanısa aladı, seriyalı portlar arqalı qurılmalar menen baylanısa aladı hám SOAP, XML-RPC hám CORBA sıyaqlı interfeysler arqalı tarmaqlarda óz-ara tásir ete aladı. Bul avtonomlı qural emes.

Ráhát
Pythonnıń qollanıwǵa qolaylılıǵı hám qurılǵan quralları toplamı arqasında programmalastırıw processi minnetke qaraǵanda kóbirek ráhát boladı. Bul materialıq emes payda bolsa da, onıń ónimlilikke tásiri áhmiyetli aktiv bolıp tabıladı. Bul faktorlardan birinshi ekewi (sapa hám ónimlilik) kópshilik Python paydalanıwshıları ushın eń itibarǵa ılayıq payda bolıwı múmkin.

Programmalıq támiynattıń sapası
Dizaynı boyınsha Python arnawlı ápiwayı hám oqıwǵa qolay sintaksisti hám joqarı dárejede tutaslıqqa iye programmalastırıw modelin ámelge asıradı. Jaqında bolıp ótken Python konferenciyasındaǵı slogannan kórinip turǵanınday, nátiyjede Python "siziń miyińizge sáykes keliwi" múmkin - yaǵnıy, tildiń ózgeshelikleri tutaslıqlı hám sheklengen usıllar menen óz-ara baylanısqa kiredi hám tiykarǵı túsiniklerdiń kishi toplamınan tábiyiy kelip shıǵadı. Bul tildi úyreniw, túsiniw hám este saqlawdı ańsatlastrıradı.

Ámeliyatta, Python programmalıq támiynattı islep shıǵarıwshılarına kodtı oqıw yamasa jazıw waqtında qollanbalardı úziliksiz qarap shıǵıwdıń zárúrligi joq; bul kópshilik adamlar tańqalarlıqtay qálipli kórinisten kóriniwshi kod beredi dep esaplaytuǵın izbe-iz proektlestirilgen sistema.

Filosofiyası boyınsha Python bir qansha minimalist usıldı qabıl etedi. Bul kodlaw wazıypasın orınlaw ushın ádette bir neshe usıl bar bolsa da, ádette tek bir anıq usıl, bir neshe azıraq anıq alternativalar hám tildiń hámme jerinde kishi tutaslıqlı óz-ara tásirler toplamı bar ekenligin ańlatadı. Bunnan tısqarı, Python siz ushın ıqtıyarlı sheshimler qabıl etpeydi; óz-ara tásirler anıq bolmaǵanda, "sıyqırlıqqa" qaraǵanda anıq aralasıw artıq kóriledi. Python oylaw usılında anıq bolǵanı únsiz esapqa alınǵannan jaqsı, al ápiwayısı quramalıdan jaqsı.

Usınday dizayn temasınan tısqarı, Python tábiyiy túrde kodtı qayta qollanıwdı alǵa súretuǵın moduller hám OBP sıyaqlı qurallardı óz ishine aladı. Python sapanı basshılıqqa alǵanlıqtan, Python programmalıq támiynattı islep shıǵarıwshıları da, tábiyiy túrde sapanı basshılıqqa aladı.

Programmalıq támiynattı islep shıǵarıwshınıń ónimliligi
1990-jıllardıń ortasınan aqırına shekem dawam etken ullı Internet boom dáwirinde programmalıq támiynattı jobalardı ámelge asırıw ushın jetkilikshe programmalıq támiynattı islep shıǵarıwshılardı tabıw qıyın boldı; programmalıq támiynattı islep shıǵarıwshılardan sistemalardı Internet rawajlanǵan tezlikte ámelge asırıw talap etildi. Búgin, jumısshılardı qısqartıw hám ekonomikalıq recessiya dáwirinde, kórinis ózgerdi. Programmalastırıw xızmetkerleri kóbinese házir sol wazıypalardı ele de az adam menen orınlawı talap etiledi.

Bul scenariylerdiń ekewinde de Python programmalıq támiynattı islep shıǵarıwshılarǵa az kúsh jumsap kóbirek is tamamlawǵa múmkinshilik beretuǵın qural sıpatında ilgerledi. Ol arnawlı rawajlanıw tezligi ushın optimallastırılǵan - onıń ápiwayı sintaksisi, dinamikalıq tiplew, kompilyaciya basqıshlarınıń joqlıǵı hám qurılǵan qurallar toplamı programmalıq támiynattı islep shıǵarıwshılarǵa basqa qurallardan paydalanǵanda kerek bolatuǵın waqıtqa salıstırǵanda programmalardı az waqıtta rawajlandırıw múmkinshiligin beredi.

Juwmaqlawshı tásir sonnan ibarat, Python programmalıq támiynattı islep shıǵarıwshınıń ónimliligin dástúriy tillerdi qollaw dárejesinen bir neshe ese asıradı. Bul ekonomikanıń kóteriliw hám hálsirew dáwirlerinde de jaqsı jańalıq hám programmalıq támiynatlı industriya usı aralıqta qay jerge barsa da jaqsı jańalıq.

Python "Skriptlew tili" me?
Python kóbinese skriptlew rollerin atqarıwda qollanılatuǵın ulıwma maqsetli programmalastırıw tili. Ol kóbinese obyektke baǵdarlanǵan skriptlew tili dep anıqlanadı - bul anıqlama OBP nı qollawdı skriptlew rollerine qaratılǵan ulıwma baǵdar menen birlestiredi. Haqıyqatında, adamlar kóbinese Python kod faylın súwretlew ushın "programma" sózi ornına "skript" sózin qollanadı.

Bul kitapta "skript" hám "programma" terminleri bir-biriniń ornına qollanıladı, biraq ápiwayıraq joqarı dárejeli fayl ushın "skript" sózine hám kóp fayllı quramalıraq qollanba ushın "programma" sózine azǵana artıqmash beriledi.

"Skriptlew tili" termini hár qıylı basqıshlar ushın sonshelli kóp hár qıylı mánilerge iye bolǵanlıqtan, ayırımlar onı Python ǵa ulıwma qollanılmawın qálegen bolar edi. Haqıyqatında, adamlar Python usılay belgilengenin esitkeninde, ayırımları basqalarına qaraǵanda paydalıraq bolǵan úsh hár qıylı baylanıstı eslerine túsiredi:

Shell quralları
Ayırım adamlar Pythondı skriptlew tili dep súwretlengenin esitkeninde, bul Python operaciyalıq sistemanı baǵdarlaw skriptlerin kodlaw ushın qural ekenligin ańlatadı dep oylaydı. Bunday programmalar kóbinese konsol buyrıq qatarlarınan iske túsiriledi hám tekst faylların qayta islew hám basqa programmalardı iske túsiriw sıyaqlı wazıypalardı orınlaydı. Python programmaları bunday rollerdi atqara aladı hám atqaradı, biraq bul Python qollanbasınıń onlaǵan keń tarqalǵan domenleriniń tek biri. Bul tek jaqsıraq shell-skript tili emes.

Basqarıw tili
Basqalar ushın skriptlew basqa qollanba komponentlerin basqarıw hám baǵdarlaw (yaǵnıy, skriptlew) ushın qollanılatuǵın "jelim" qatlamın ańlatadı. Python programmaları haqıyqatında da kóbinese úlken qollanbalardıń kontekstinde ornalastırıladı. Mısalı, apparatlıq qurılmalardı sınaw ushın Python programmaları qurılmaǵa tómen dárejeli kiriwdi beretuǵın komponentlerdi shaqırıwı múmkin. Sol sıyaqlı, programmalardı pútin sistemanıń derek kodın jiberiw hám qayta kompilyaciya qılıw zárúrlisiz aqırǵı paydalanıwshı ónimlerin sazlawdı támiyinlew ushın strategiyalıq noqatlarda Python kodınıń bóleklerin orınlawı múmkin. Pythonnıń ápiwayılıǵı onı tábiyiy iykemli basqarıw quralına aylandıradı. Biraq, texnikalıq jaqtan, bul da tek keń tarqalǵan Python roli; kóplegen (bálkim kópshilik) Python programmalıq támiynattı islep shıǵarıwshıları birlestiriwshi komponentlerdi hesh qollanbastan yamasa olar haqqında bilmesten avtonomlı skriptlerdi kodlaydı. Bul tek basqarıw tili emes.

Qollanıwǵa qolaylıǵı
"Skriptlew tili" terminin oylaw ushın eń jaqsı usıl, bálkim, onıń wazıypalardı tez kodlaw ushın qollanılatuǵın ápiwayı tilge tiyisli ekenligin túsiniw. Bul, ásirese, C++ sıyaqlı kompilyaciya etiletuǵın tillerge qaraǵanda programmalardı ádewir tezirek rawajlandırıwǵa múmkinshilik beretuǵın Pythonǵa qollanılǵanda durıs. Onıń tez rawajlanıw cikli bahalawǵa turaqlı tájiriybe jıynawdı talap etetuǵın izertlew, artıwshı programmalastırıw usılın qollap-quwatlaydı.

Biraq aldanbań - Python tek ápiwayı wazıypalar ushın emes. Kerisinshe, ol óziniń qollanıwǵa qolaylılıǵı hám iykemliliginiń arqasında wazıypalardı ápiwayılastıradı. Python ápiwayı funkcionallıq toplamına iye, biraq ol programmalardıń kerek bolǵanda quramalılıq boyınsha ósiwine múmkinshilik beredi. Usıǵan baylanıslı, ol kóbinese tez taktikalıq wazıypalar hám uzaq múddetli strategiyalıq rawajlanıw ushın qollanıladı.

Solay etip, Python skript tili me yaki joq pa?
Bul kimnen sorawıńızǵa baylanıslı. Ulıwma alǵanda, "skript" termini Pythonnıń qollap-quwatlaytuǵın tez hám iykemlі rawajlanıw usılın táriyiplew ushın qollanılǵanı maqul, al belgili bir qollanıw tarawın emes.

Yaqshı, biraq kemshiligi ne? Onı 17 jıl dawamında qollanıp, 12 jıl oqıtqannan keyin, men Pythonnıń jalǵız kemshiligin taptım: házirgi ámelge asırılıwında onıń orınlanıw tezligi C hám C++ sıyaqlı kompilaciya etiletuǵın tillerge salıstırǵanda bárqulla joqarı bolmawı múmkin. Biz ámelge asırıw koncepciyaları haqqında bul kitaptıń keyingi bólimlerinde tolıq sóz etemiz. Qısqasha aytqanda, búgingi kúndegi Pythonnıń standart ámelge asırılıwları derek kodı kórsetpelerin byte kod dep atalatuǵın aralıq formatqa kompilaciya etedi (yaǵnıy, awdaradı), keyin byte kodtı interpretaciya etedi. Byte kod platformaǵa ǵárezsiz format bolǵanlıqtan, kóshirmeligin támiyinleydi. Biraq, Python tolıq binary mashina kodına deyin kompilaciya etilmegenligi sebepli (mısalı, Intel chipi ushın kórsetpeler), ayırım baǵdarlamalar Pythonda C sıyaqlı tolıq kompilaciya etilgen tilge salıstırǵanda ásterek isleydi.

Orınlaw tezligindegi parqtıń sizge qashan áhmiyetli bolatuǵını qanday programmalardı jazatuǵınıńızǵa baylanıslı. Python bir neshe márte optimallastırılǵan hám Python kodı kópshilik qollanba domenlerinde ózi jetkilikli tezlikte isleydi. Bunnan tısqarı, Python skriptinde fayl menen islew yamasa grafikalıq paydalanıwshı interfeysin (GUI) qurıw sıyaqlı "haqıyqıy" nárseni islegen waqtıńızda, programmanıź haqıyqatında da C tezliginde isleydi, sebebi bunday wazıypalar Python interpretatorı ishindegi kompilyaciya etilgen C kodına birden jiberiledi.

Bunnan da tiykarǵısı, házirgi kompyuter tezliklerin esapqa alǵanda, Pythonnıń rawajlanıw tezliginiń artıwı kóbinese orınlaw tezliginiń joǵalıwınan ádewir áhmiyetlirek. Biraq, hátteki búgingi CPU tezliklerinde de optimal orınlaw tezligin talap etetuǵın ayırım domenler ele bar. Mısalı, sanlı programmalastırıw hám animaciya kóbinese óz tiykarǵı sanlar menen islew komponentleriniń hesh bolmaǵanda C tezliginde (yamasa onnan da jaqsıraq) islewin talap etedi. Eger siz usınday domende isleseńiz, siz ele de Pythondı qollana alasız - tek qollanbanıń optimal tezlikti talap etetuǵın bóleklerin kompilyaciya etilgen keńeytiwlerge bólip alıń hám olardı Python skriptlerinde qollanıw ushın sistemaǵa baylanıstırıń.
Biz bul tekstte keńeytiwler haqqında kóp aytpaymız, biraq bul haqıyqatında da bizler aldın talqılaǵan Python-basqarıw-tili roliniń bir kórinisi. Bul eki tilli strategiyanıń tiykarǵı mısalı - Python ushın NumPy sanlı programmalastırıw keńeytiwi; kompilyaciya etilgen hám optimallastırılǵan sanlı keńeytiw kitapxanaların Python tili menen birlestiriw arqalı NumPy Pythondı nátiyjeli hám qollanıwǵa qolaylı sanlı programmalastırıw quralına aylandıradı. Siz óz Python jumısıńızda bunday keńeytiwlerdi kodlawǵa hesh qashan múmkinshilikke iye bolmawıńız múmkin, biraq eger qashan da bir kerek bolıp qalsa, olar quwatlı optimallastırıw mexanizmin usınadı.

Búgingi kúnde Python dı kim qollanadı?
Usı waqıtqa kelip, Python paydalanıwshılar bazasınıń kóleminen birewlerdiń jasay alatuǵın eń jaqsı bahalawı - búgingi kúnde dúnya júzi boyınsha shama menen 1 million Python paydalanıwshısı bar (bir neshe artıq yamasa kem). Bul bahalaw júklep alıw tezlikleri hám programmalıq támiynattı islep shıǵarıwshılardıń sorawnamaları sıyaqlı túrli statistikalıq maǵlıwmatlarǵa tiykarlanǵan.

Python ashıq kodlı bolǵanlıqtan, anıǵıraq esaplaw qıyın - esaplaw ushın licenziya dizimnen ótkeriwleri joq. Bunnan tısqarı, Python avtomatik túrde Linux distribuciyalarına, Macintosh kompyuterlerine hám ayırım ónimler menen apparatlıq úskenelerge qosıladı, bul paydalanıwshılar bazası kórinisiniń ele de quramalılasıwına alıp keledi.
Biraq, ulıwma alǵanda, Python úlken paydalanıwshılar bazasına hám júdá aktiv programmalıq támiynattı islep shıǵarıwshılar jámiyetine iye. Python shama menen 19 jıl dawamında bar bolǵanlıqtan hám keń qollanılǵanlıqtan, ol sonday-aq júdá turaqlı hám isenimli. Jeke paydalanıwshılar tárepinen qollanılıwdan tısqarı, Python haqıyqıy kompaniyalar tárepinen haqıyqıy tabıs keltiriwshi ónimlerde de qollanılmaqta. Mısalı:
• Google óziniń veb-izlew sistemalarında Pythondı keń qollanadı hám Pythonnıń dóretiwshisin jumısqa alǵan.
• YouTube video bólisiw xızmeti tiykarınan Python da jazılǵan.
• Keń tarqalǵan BitTorrent bir-rangalı fayl bólisiw sisteması Python programması bolıp tabıladı.
• Googledıń keń tarqalǵan App Engine veb-rawajlanıw freymvorki Pythondı qollanba tili sıpatında qollanadı.
• EVE Online, Massivli Kóp Oyınshılı Onlayn Oyın (MMOG), Pythondı keń qollanadı.
• Maya, quwatlı integraciyalanǵan 3D modellestiriw hám animaciya sisteması, Python skriptlew API sin usınadı.
• Intel, Cisco, Hewlett-Packard, Seagate, Qualcomm hám IBM Pythondı apparatlıq úskenelerdi sınaw ushın qollanadı.
• Industrial Light & Magic, Pixar hám basqalar Pythondı animaciyalı filmlerdi islep shıǵarıwda qollanadı.
• JPMorgan Chase, UBS, Getco hám Citadel Pythondı finanslıq bazar boljawın jasawda qollanadı.
• NASA, Los Alamos, Fermilab, JPL hám basqalar ilimiy programmalastırıw wazıypaları ushın Pythondı qollanadı.
• iRobot kompaniyası kommerciyalıq robototexnikalıq qurılmalardı rawajlandırıw ushın Pythondı paydalanadı.
• ESRI kompaniyası óziniń keń tarqalǵan GIS kartografiyalıq ónimlerin aqırǵı paydalanıwshı tárepinen sazlaw quralı sıpatında Pythondı qollanadı.
• AQSH Milliy qáwipsizlik agentligi (NSA) kriptografiya hám barlawshılıq analizi ushın Pythondı paydalanadı.
• IronPort elektron pochta serveri óniminde óz wazıypasın orınlaw ushın 1 millionnan artıq qatar Python kodı qollanıladı.
• "Hár bir balaga bir noutbuk" (One Laptop Per Child, OLPC) joybarı óziniń paydalanıwshı interfeysin hám xızmet modelin Pythonda quradı.

Hám solay dawam etedi. Búgingi kúnde Pythondı qollanıp atırǵan kompaniyalar arasındaǵı birden-bir ulıwma ózgeshelik, onıń qollanıw tarawları boyınsha hár jerge qollanılıwı. Onıń ulıwma maqsetli tábiyatı onı tek bir emes, derlik barlıq tarawlarǵa qollanıwǵa múmkinshilik beredi. Shınında da, programmalıq támiynat jaratıp atırǵan barlıq iri shólkemlerde Python qollanıladı dep isenim menen aytıwǵa boladı, ol qısqa múddetli taktikalıq wazıypalar ushın (mısalı, sınaw hám basqarıw) yamasa uzaq múddetli strategiyalıq ónim rawajlandırıw ushın bolsın. Python eki rejimde de jaqsı isleytuǵınlıǵın dálilledi.

Búgingi kúnde Pythondı qollanıp atırǵan kompaniyalar haqqında tolıǵıraq maǵlıwmat alıw ushın, Pythonnıń http://www.python.org saytına kirip kóriń.

Python menen ne islew múmkin? Jaqsı dizayn etilgen programmalastırıw tili bolıwdan tısqarı, Python haqıyqıy dúnyadaǵı wazıypalardı orınlaw ushın paydalı - programma islep shıǵıwshılar kúndelikli isleytuǵın nárseler. Ol hár qıylı tarawlarda keń qollanıladı, basqa komponentlerdi skriptlew hám ǵárezsiz programmalardı ámelge asırıw quralı sıpatında. Shınında da, ulıwma maqsetli til sıpatında, Pythonnıń wazıypaları derlik sheksiz: onı veb-sayt rawajlandırıwdan baslap oyınlar, robototexnika hám kosmoslıq apparat basqarıwına shekem hámme nárse ushın qollanıwıńız múmkin. Biraq, házirgi waqıtta Pythonnıń eń keń tarqalǵan wazıypaları bir neshe keń kategoriyalarǵa bólinedi. Keyingi bir neshe bólimde Pythonnıń búgingi kúndegi eń keń tarqalǵan qollanıwları, sonday-aq hár bir tarawda qollanılatuǵın qurallar táriyiplengen. Biz bul jerde tilge alınǵan qurallarǵa tereń toqtala almaymız - eger usı temalardıń qaysı biri menen qızıqsańız, qosımsha maǵlıwmat alıw ushın Python veb-saytına yamasa basqa dereklere baylanısıń.

Sistemalı programmalastırıw
Pythonnıń operaciyalıq sistema xızmetlerine arnalǵan qurılǵan interfeysleri onı kóshirmeli hám saqlanıwı ańsat bolǵan sistema-basqarıw quralların hám utilitaların (geyde shell quralları dep ataladı) jazıw ushın júdá qolaylı etedi. Python programmaları fayllar hám direktoriya aǵashların izley aladı, basqa programmalardı iske túsire aladı, processler hám threadler menen parallel islewdi ámelge asıra aladı hám taǵı basqalar. Pythonnıń standart kitapxanası POSIX baylanısları hám barlıq ádetdegi OS quralların qollap-quwatlawı menen birge keledi: ortalıq ózgeriwshiler, fayllar, soketler, qubırlar, processler, kóp sanlı threadler, regulyar ańlatpalar úlgilerin salıstırıw, komanda qatarı argumentleri, standart aǵım interfeysleri, shell komandaların iske túsiriwshiler, fayl atların keńeytiw hám taǵı basqalar. Bunnan tısqarı, Pythonnıń sistemalıq interfeysleriniń kóp bólimi kóshirmeli bolıwǵa arnalǵan; mısalı, direktoriya aǵashların kóshiriwshi skript ádette Pythonnıń barlıq tiykarǵı platformalarında ózgerissiz isleydi. EVE Online tárepinen qollanılatuǵın Stackless Python sisteması kóp processli talaplardı orınlaw ushın aldıńǵı qatardaǵı sheshimlerdi usınadı.

Grafikalıq paydalanıwshı interfeysleri (GUI)
Pythonnıń ápiwayılıǵı hám tez nátiyjege erisiw qábileti onı grafikalıq paydalanıwshı interfeysin programmalastırıw ushın da jaqsı tańlaw etedi. Python, Tk GUI API ushın tkinter dep atalatıǵın (2.6 versiyasında Tkinter) standart obyektke baǵdarlanǵan interfeys penen birge keledi, bul Python programmaların jergilikli kóriniske hám sezimge iye kóshirmeli GUI-lerdi ámelge asırıwǵa múmkinshilik beredi. Python/tkinter GUI-leri Microsoft Windows, X Windows (Unix hám Linux-te) hám Mac OS (Classic hám OS X ekewinde de) sistemalarında ózgerissiz isleydi. Biypul keńeytiwshi paket PMW tkinter qurallar toplamına qosımsha widget-lerdi qosadı. Bunnan tısqarı, C++ kitapxanasına tiykarlanǵan wxPython GUI API, Python-da kóshirmeli GUI-lerdi dúziw ushın alternativ qurallar toplamın usınadı.

PythonCard hám Dabo sıyaqlı joqarı dárejeli qurallar toplamları wxPython hám tkinter sıyaqlı tiykarǵı API-lerge tiykarlanǵan. Sáykes kitapxana menen siz Python-da basqa qurallar toplamlarındaǵı GUI qollap-quwatlawın da qollana alasız, mısalı, PyQt menen Qt, PyGTK menen GTK, PyWin32 menen MFC, IronPython menen .NET hám Jython (2-bapda túsindiriletuǵın Pythonnıń Java versiyası) yamasa JPype menen Swing. Veb-brauzerlerda isleytuǵın yamasa ápiwayı interfeys talaplarına iye qollanbalardı, kelesi bólimde túsindiriletuǵın Jython hám Python veb-freymvorkleri hám server tárepindegi CGI skriptleri qosımsha paydalanıwshı interfeysi variantların usınadı.

Internet skriptleri
Python standart Internet modulleri menen birge keledi, bul Python programmalarına klient hám server rejimlerinde kóp túrli tarmaqlıq wazıypalardı orınlawǵa múmkinshilik beredi. Skriptler soketler arqalı baylanısa aladı; server tárepindegi CGI skriptlerine jiberilgen forma maǵlıwmatların alıp shıǵa aladı; FTP arqalı fayllar jibere aladı; XML faylların tallaw, payda etiw hám analiz qıla aladı; elektron pochtanı jiberiw, alıw, dúziw hám tallaw; URL-ler arqalı veb-betlerdi júklep alıw; júklep alınǵan veb-betlerdiń HTML hám XML-in tallaw; XML-RPC, SOAP hám Telnet arqalı baylanısıw; hám basqalar. Pythonnıń kitapxanaları bul tapsırmalardı ájaiyıp dárejede ápiwayılastıradı. Bunnan tısqarı, Python-da Internet programmalastırıw ushın úshinshi tárep qurallardıń úlken toplamı vebte bar. Mısalı, HTMLGen sisteması Python klassa tiykarlanǵan táriyiplerinen HTML faylların payda etedi, mod_python paketi Pythondı Apache veb-serverinde nátiyjeli isletedi hám óziniń Python Server Pages járdeminde server tárepindegi shablonlastırıwdı qollap-quwatlaydı, al Jython sisteması Python/Java integraciyasın hám klientlerde isleytuǵın server tárepindegi appletlerdi kodlastırıwdı qollap-quwatlaydı. Bunnan tısqarı, Django, TurboGears, web2py, Pylons, Zope hám WebWare sıyaqlı Python ushın tolıq web-rawajlandırıw freymvork paketleri Python menen tolıq funkcionallı hám óndiriske tayın veb-saytlardı tez qurıwdı qollap-quwatlaydı. Bulardıń kópshiligi tolıq hám kárxana dárejesindegi veb-rawajlandırıw sheshimlerin usınıw ushın obyekt-relyaciyalıq mapperleri, Model/View/Controller arxitekturası, server tárepindegi skriptlew hám shablonlastırıw hám AJAX qollap-quwatlaw sıyaqlı ózgesheliklerdi óz ishine aladı.

Komponent integraciyası
Biz komponent integraciyası rolin Python basqarıw tili sıpatında táriyiplegende aldın talqılaǵan edik. Pythonnıń C hám C++ sistemaları tárepinen keńeytiliw hám olarǵa kirgiziw qábileti onı basqa sistemalar hám komponentlerdiń háreketlerin skriptlew ushın iykemli baylanıstırıwshı til sıpatında paydalı etedi. Mısalı, C kitapxanasın Pythonǵa birlestiriw Pythonǵa kitapxana komponentlerin sınaw hám iske túsiriw múmkinshiligin beredi, al Pythondı ónim ishinde qollanıw tolıq ónimdi qayta kompilaciya qılmay-aq (yamasa onıń derek kodın hesh qanday jibermey-aq) ornında qáliplestiriwlerdi kodlastırıwǵa múmkinshilik beredi.

SWIG hám SIP sıyaqlı kod generatorları kompilaciya etilgen komponentlerdi skriptlerde paydalanıw ushın Pythonǵa baylanıstırıw ushın kerek bolǵan jumıstıń kóp bólegin avtomatlastra aladı, al Cython sisteması kodlawshılarǵa Python hám C tárizli kodtı aralastırıw múmkinshiligin beredi. Windows-taǵı Pythonnıń COM qollap-quwatlawı, Java tiykarlanǵan Jython ámelge asırılıwı, .NET tiykarlanǵan IronPython ámelge asırılıwı hám Python ushın hár qıylı CORBA qurallar toplamı sıyaqlı úlken freymvorkler komponentlerdi skriptlewdiń basqa usılların usınadı. Mısalı, Windows-ta Python skriptleri freymvorklardı qollanıp Word hám Excel programmaların skriptley aladı.

Maǵlıwmatlar bazası menen programmalastırıw
Dástúriy maǵlıwmatlar bazası talapları ushın, Pythonda barlıq keń qollanılatuǵın relyaciyalıq maǵlıwmatlar bazası sistemlerine - Sybase, Oracle, Informix, ODBC, MySQL, PostgreSQL, SQLite hám basqalarǵa interfeysleri bar. Python dúnyası sonday-aq Python skriptlerinen SQL maǵlıwmatlar bazası sistemalarına kirisiw ushın kóshirmeli maǵlıwmatlar bazası API-sin belgiledi, ol hár qıylı tiykarǵı maǵlıwmatlar bazası sistemalarında birdey kórinedi. Mısalı, vendor interfeysleri kóshirmeli API-di ámelge asırǵanlıqtan, biypul MySQL sistemasında islew ushın jazılǵan skript basqa sistemalarda (mısalı, Oracle-de) kóp ózgerissiz isleydi; tek ǵana tiykarǵı vendor interfeysin almastırıw kerek boladı. Pythonnıń standart pickle moduli ápiwayı obyekt saqlanıwshılıq sistemasın usınadı - ol programmalarǵa tolıq Python obyektlerin fayllarda hám fayl tárizli obyektlerde ańsat saqlaw hám qayta tiklew múmkinshiligin beredi. Internette, siz sonday-aq Python skriptleri ushın tolıq obyektke baǵdarlanǵan maǵlıwmatlar bazası sistemasın usınatuǵın ZODB dep atalatıǵın ashıq kodlı úshinshi tárep sistemasın hám relyaciyalıq kestelewlerdi Pythonnıń klass modeline sáwlelendiretuǵın basqaların (mısalı, SQLObject hám SQLAlchemy) tabıwıńız múmkin. Bunnan tısqarı, Python 2.5 versiyasınan baslap, process ishindegi SQLite jaylastırılǵan SQL maǵlıwmatlar bazası dvigateli Pythonnıń óziniń standart bólegi bolıp tabıladı.

Tez prototiplestiriw
Python programaları ushın Python hám C tillerinde jazılǵan komponentler birdey kórinedi. Usıǵan baylanıslı, sistemalardı dáslepki Python tilinde prototiplewge, keyin bolsa tańlanǵan komponentlerdi C yamasa C++ sıyaqlı kompilyaciyalanatuǵın tilge kóshiriwge boladı. Geypara prototiplewshi qurallardan parqı, Python prototip bekkemlengennnen keyin tolıq qayta jazıwdı talap etpeydi. Sistemanıń C++ sıyaqlı tildiń nátiyjeligin talap etpeytuǵın bólimleri ańsat texnikalıq xızmet kórsetiw hám paydalanıw ushın Python tilinde kodlanǵan halda qalıwı múmkin.

Sanlı hám ilimiy programmalastırıw
Joqarıda aytıp ótilgen Python ushın NumPy sanlı programmalastırıw keńeytpesi massiv obyekti, standart matematikalıq kitapxanalarǵa interfeysleri hám basqa da kóplegen quramalı qurallardı óz ishine aladı. NumPy Pythondı kompilaciyalanǵan tilde tezlik ushın kodlanǵan sanlı proceduralar menen birlestiriw arqalı onı quramalı, biraq paydalanıwǵa ańsat sanlı programmalastırıw quralına aylandıradı, ol kóbinese FORTRAN yamasa C++ sıyaqlı dástúriy kompilaciyalanatuǵın tillerde jazılǵan bar kodtı almastıra aladı. Python ushın qosımsha sanlı qurallar animaciya, 3D vizualizaciya, parallel proceslerdi qayta islew hám basqalardı qollap-quwatlaydı. Mısalı, keń tarqalǵan SciPy hám ScientificPython keńeytpeleri ilimiy programmalastırıw qurallarınıń qosımsha kitapxanaların usınadı hám NumPy kodın qollanadı.

Oyınlar, súwretler, seriyalı portlar, XML, robotlar hám basqalar
Python bul jerde aytıp ótiliwi múmkin bolǵannan da kóbirek tarawlarda qollanıladı. Mısalı, siz tómendegilerdi isley alasız:

• Pygame sistemasın qollanıp Python tilinde oyın programmalastırıw hám multimedia
• PySerial keńeytpesi menen Windows, Linux hám basqa sistemalarda seriyalı port baylanısı
• PIL, PyOpenGL, Blender, Maya hám basqalar menen súwretti qayta islew
• PyRo qurallar toplamı menen robot basqarıw programmalastırıwı
• xml kitapxana paketi, xmlrpclib moduli hám úshinshi tárep keńeytpeleri menen XML tallaw
• Neyronnıń tor simulyatorları hám ekspert sistema qabıqları menen jasalma intellekt programmalastırıwı
• NLTK paketi menen tábiyǵıy tildi tallaw

Hátte PySol programması menen solitaire oyının oynawıńız múmkin. Bul sıyaqlı kóplegen tarawlar ushın qollap-quwatlawdı PyPI veb-saytlarınan hám veb-izlewler arqalı tabıwıńız múmkin (Google yamasa http://www.python.org saytınan siltemelerdi izleń).

Bul arnawlı tarawlardıń kópshiligi tiykarınan Pythonnıń komponentlerdi birlestiriw rolin ámelge asırıwdıń mısalları bolıp tabıladı. Onı C sıyaqlı kompilaciyalanatuǵın tilde jazılǵan komponentler kitapxanalarına aldıńǵı interfeys retinde qosıw, Pythondı hár qıylı tarawlarda skript jazıw ushın paydalı etedi. Integraciyaǵa qollaw kórsetiwshi ulıwma maqsetli til sıpatında Python keń qollanıladı.

Python qalay qollap-quwatlanadı?
Keń tarqalǵan ashıq kodlı sistema sıpatında, Python úlken hám aktiv rawajlanıw jámáátine iye, ol máselelerge juwap beredi hám kóplegen kommerciyalıq programma táreptarlawshıları tańqalarlıq (yamasa pútkilley hayranqalarlıq) tezlikte jaqsılanıwlardı islep shıǵadı. Python rawajlandırıwshıları jumıstı onlayn túrde derektlerdi basqarıw sisteması menen birge alıp baradı. Ózgerisler rásmiy PEP (Python Enhancement Proposal - Pythondı jaqsılaw usınısı) protokolın izleydi hám Pythonnıń keń regression testing sistemasına keńeytpeler menen birge bolıwı kerek. Haqıyqatında, búgingi kúnde Pythondı ózgertiw kommerciyalıq programmalıq támiynattı ózgertiwge jaqın - bul Pythonnıń dáslepki dáwirinen, yaǵnıy onıń dóretiwshisine xat jiberiw jetkilikli bolǵan waqıttan úlken parq qıladı, biraq házirgi úlken paydalanıwshılar bazasın esapqa alǵanda bul jaqsı.

PSF (Python Software Foundation), rásmiy kommerciyalıq emes topar, konferenciyalardı shólkemlestiredi hám intellektual múlk máseleleri menen shuǵıllanadı. Dúnya boyınsha kóplegen Python konferenciyaları ótkiziledi; O'Reilly shólkemlestirgen OSCON hám PSF shólkemlestirgen PyCon eń úlkenleri bolıp esaplanadı. Bulardıń birinshisi bir neshe ashıq kodlı joybarlardı qamtıydı, al ekinshisi tek ǵana Pythonǵa arnalǵan waqıya bolıp, sońǵı jıllarda kúshli ósimdi basınan keshirmekte. 2008-jılǵı PyConǵa qatnasıwshılar sanı aldıńǵı jılǵa salıstırǵanda derlik eki ese kóbeydi, 2007-jıldaǵı 586 qatnasıwshıdan 2008-jılı 1000-nan aslamǵa jetti. Bul 2007-jılı 2006-jılǵı 410-nan 40% óskeninen keyingi kórsetkish edi. 2009-jılǵı PyCon 943 qatnasıwshını jıynadı, bul 2008-jılǵa salıstırǵanda azǵana kemeyiw bolsa da, global ekonomikalıq qıyınshılıq dáwirinde júdá jaqsı nátiyje boldı.

Pythonnıń texnikalıq artıqmashılıqları qanday?

Tábiyiy, bul programma islep shıǵıwshınıń sorawı. Eger sizde aldınnan programmalastırıw tájiriybesi bolmasa, kelesi bólimlerdiń tili azǵana túsiniksiz bolıwı múmkin - qáweterlenbeń, biz bul kitaptı dawam etip bul terminlerdiń hámmesin tolıǵıraq úyrenemiz. Biraq, programma islep shıǵıwshılar ushın, mine Pythonnıń ayırım joqarı texnikalıq ózgesheliklerine qısqasha kirisiw.

Ol obyektke baǵdarlanǵan

Python tiykarınan obyektke baǵdarlanǵan til. Onıń klass modeli polimorfizm, operatorlardı qayta júklew hám kóp múyeshli miyras alıw sıyaqlı quramalı túsiniklerdi qollap-quwatlaydı; sonday-aq, Pythonnıń ápiwayı sintaksisi hám tiplerdi anıqlaw kontekstinde, OBP (obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıw) tańqalarlıq dárejede qollanıwǵa ańsat. Haqıyqatında, eger siz bul terminlerdi túsinbeseńiz, olardı Python járdeminde úyreniw basqa qálegen OBP tiline salıstırǵanda ádewir ańsat ekenin kóresiz.

Kúshli kodtı strukturalaw hám qayta paydalanıw qurılması sıpatında xızmet etiwden tısqarı, Pythonnıń OBP tábiyatı onı C++ hám Java sıyaqlı obyektke baǵdarlanǵan sistemalı tiller ushın skript qurılması sıpatında ideal etedi. Mısalı, sáykes baylanıstırıwshı kod penen, Python programmaları C++, Java hám C# te ámelge asırılǵan klasslardı subklass (arnawlı) qılıwı múmkin.

Birdey áhmiyetke iye bolǵan nárse, OBP Pythonda qosımsha variant; siz birden obyekt gurusı bolıwǵa májbúr bolmastan-aq kóp nársege erisiwiń'iz múmkin. C++ sıyaqlı, Python proceduralıq hám obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıw rejimlerin qollap-quwatlaydı. Onıń obyektke baǵdarlanǵan qurılmaları, eger sharayat ruqsat etse, qollanılıwı múmkin. Bul ásirese, dizayn basqıshların alıp taslaytuǵın taktikalıq rawajlanıw rejimlerinde ayqın paydalı.

Ol biypul

Python tolıǵı menen biypul paydalanıw hám tarqatıw ushın. Tcl, Perl, Linux hám Apache sıyaqlı basqa ashıq derektegi programmalıq támiyinlew sıyaqlı, siz Python sistemasınıń pútkil derektegi kodın Internetten biypul alıwıńız múmkin. Onı kóshirip alıwǵa, sistemalarıńızǵa jaylastırıwǵa yamasa ónimleriń menen birge jiberiw boyınsha hesh qanday sheklewler joq. Haqıyqatında, eger qáleseńiz, Python derek kodın satıwıńız da múmkin.

Biraq nadurıs túsinik payda bolmasın: " biypul " degen "qollap-quwatlanbaytuǵın" degendi ańlatpaydı. Kerisinshe, Python onlayn jámiyeti paydalanıwshılardıń sorawlarına kópshilik kommerciyalıq programmalıq támiyinlew járdem xızmetleri úlgi alıwǵa háreket etiwi kerek bolǵan tezlik penen juwap beredi. Bunnan tısqarı, Python tolıq derektegi kod penen birge kelgenligi sebepli, ol rawajlandırıwshılardı kúsheytedi, úlken ámelge asırıw ekspertleri toparınıń payda bolıwına alıp keledi. Programmalastırıw tiliniń ámelge asırılıwın úyreniw yamasa ózgertiw hámmeniń kewline jaqpaǵan menen, kerek bolǵanda bunı isley alıwıńızdı biliw júdá qolaylı. Siz kommerciyalıq vendardiń qálew-qálemewine ǵárezli emessiz; eń jaqsı hújjetlestiriw deregi siziń qolıńızda.

Aldın aytıp ótilgenindey, Python rawajlandırıwı tiykarınan óz háreketlerin Internet arqalı muwapıqlastıratuǵın jámiyet tárepinen ámelge asırıladı. Ol Pythonnıń jaratıwshısı - Guido van Rossum, rásmiy tayınlaǵan Python ushın Ómirlik Miyrimli Diktator (BDFL) hám mıńlaǵan qollap-quwatlawshılardan ibarat. Tilge ózgerisler kirgiziwde rásmiy jaqsılaw procedurasın orınlaw hám basqa rawajlandırıwshılar hám BDFL tárepinen tekseriliwi shárt. Quwanıshlısı, bul Pythondı basqa tillerge salıstırǵanda ózgerislerge kóbirek konservativ qaraytuǵın etedi.

Ol kóshirmeli

Pythonnıń standart ámelge asırılıwı kóshirmeli ANSI C tilinde jazılǵan hám házirgi waqıtta qollanılıp atırǵan derlik barlıq tiykarǵı platformalarda kompilaciya qılınadı hám iske túsedi. Mısalı, Python programmaları búgin PDA-lardan baslap superkompyuterlerge shekem barlıq nársede jumıs isleydi. Tómendegiler Python qollanılatuǵın platformalardıń tek bir bólimi:

• Linux hám Unix sistemaları
• Microsoft Windows hám DOS (barlıq házirgi versiyaları)
• Mac OS (OS X hám Classic ekewi de)
• BeOS, OS/2, VMS hám QNX
• VxWorks sıyaqlı real waqıt sistemaları
• Cray superkompyuterleri hám IBM úlken EEM-leri
• Palm OS, PocketPC hám Linux-ta isleytuǵın PDA-lar
• Symbian OS hám Windows Mobile-de isleytuǵın uyalı telefonlar
• Oyın pristavkaları hám iPod-lar
• Hám basqalar

Til interpretatorınıń ózi sıyaqlı, Python menen birge jiberiletuǵın standart kitapxana modulleri de platformalar arasında múmkin bolǵanınsha kóshirmeli bolıwı ushın ámelge asırılǵan. Bunnan tısqarı, Python programmaları avtomatik túrde kóshirmeli bayt-kodqa kompilaciya qılınadı, ol Python-nıń úylesimlі versiyası ornatılǵan qálegen platformada birdey isleydi (bul haqqında keyingi bapda kóbirek aytıladı).

Bunıń mánisi, tiykarǵı til hám standart kitapxanalardı qollanıwshı Python programmaları Linux, Windows hám Python interpretatorı bar basqa kóp sistemalarda birdey isleydi. Pythonnıń kóp portları platforma-specifikalıq keńeytiwlerdi de óz ishine aladı (mısalı, Windows-ta COM qollawı), biraq Pythonnıń tiykarǵı tili hám kitapxanaları hámme jerde birdey isleydi. Aldın aytılǵanınday, Python sonday-aq tkinter (2.6-versiyada Tkinter) dep atalatıǵın Tk GUI qurallar toplamına interfeysti óz ishine aladı, bul Python programalarına programma ózgerislerisiz barlıq tiykarǵı GUI platformalarında isleytuǵın tolıq funkcionallı grafikalıq paydalanıwshı interfeyslerin ámelge asırıw imkaniyatın beredi.

Ol kúshli

Funkciyalar kóz-qarasınan Python gibrid bolıp esaplanadı. Onıń qurallar toplamı onı dástúriy skript tilleri (Tcl, Scheme hám Perl sıyaqlı) menen sistemalı rawajlandırıw tilleri (C, C++ hám Java sıyaqlı) arasına jaylastıradı. Python skript tiliniń barlıq ápiwayılıǵı hám qolaylılıǵın, sonday-aq ádette kompilyaciya qılınatuǵın tillerde ushırasatuǵın quramalıraq programmalıq-injenerlik qurallardı usınadı. Geybir skript tillerinen parıqlı, bul kombinaciya Pythondı úlken kólemli rawajlandırıw proektleri ushın paydalı qıladı. Aldınnan kóriw sıpatında, tómende Python qurallar qutısında tabatuǵın tiykarǵı nárselerdiń ayırımları keltirilgen:

Dinamikalıq tiplerdi anıqlaw
Python programmańız qollanǵan obyektlerdiń túrlerin ol islegende qadaǵalap baradı; ol kodıńızda quramalı tip hám ólshem deklaraciyaların talap etpeydi. Shınında da, 6-bapta kóretuǵınıńızday, Pythonda hesh qanday tip yamasa ózgeriwshi deklaraciyası joq. Python kodı derekler tiplerin sheklemegenlikten, ol ádette avtomatik túrde obyektlerdiń pútkil diapazonına qollanıla aladı.

Avtomatik yad basqarıwı
Python obyektlerdi avtomatik túrde ajıratadı hám olar artıq paydalanılmaǵanda olardı qayta qabıl etedi ("garbage collects"), kópshiligi talap boyınsha ósip hám kishireyip aladı. Úyrengenińizdey, Python tómengi dárejeli yad detalların qadaǵalap baradı, solay etip sizge bunı islew kerek emes.

Úlken kólemli programmalastırıwdı qollaw
Úlkenrek sistemalardı qurıw ushın Python moduller, klasslar hám ayrıqshalıqlar sıyaqlı qurallar menen támiyinleydi. Bul qurallar sistemalardı komponentlerge shólkemlestiriw, kodtı qayta paydalanıw hám sazlaw ushın OBP-nı qollanıw, waqıyalar hám qátelerdi abaylı basqarıw imkániyatın beredi.

Ornatılǵan obyekt tipleri
Python dizimler, sózlikler hám qatarlar sıyaqlı jiyi qollanılatuǵın maǵlıwmatlar strukturaların tildiń ajıralmas bólegi sıpatında usınadı; kóretuǵınıńızday, olar hám iykemlі, hám paydalanıwǵa ańsat. Mısalı, ornatılǵan obyektler talap boyınsha ósip hám kishireyip aladı, quramalı informacıyanı kórsetiw ushın qálegen tártipte jaylastırılıp barıwı múmkin hám taǵı basqalar.

Ornatılǵan qurallar
Barlıq usı obyekt tiplerin qayta islew ushın Python kúshli hám standart operaciyalar menen birge keledi, olarǵa biriktiriw (toplamlar qosıw), kesip alıw (bólimlerdi shıǵarıp alıw), sortlaw, kartalaw hám basqalar kiredi.

Kitapxana utilitaları
Arnawlı tapsırmalardı orınlaw ushın Python, sonday-aq, turaqlı ańlatpalardı sáykeslestiriwden baslap paydalanıwǵa shekem barlıq nárseni qollaytuǵın aldın ala kodlanǵan kitapxana qurallarınıń úlken toplamı menen birge keledi. Tildiń ózin úyrengenińizden keyin, Pythonnıń kitapxana quralları qollanba dárejesindegi kóp háreketler júz beretuǵın jer bolıp tabıladı.

Úshinshi táreptiń utilitaları
Python ashıq kodlı bolǵanlıqtan, rawajlandırıwshılar onıń ornatılǵan quralları qollamaytuǵın tapsırmalardı qollaytuǵın aldın ala kodlanǵan qurallar usınıwǵa xoshametlenedi; internette siz COM, súwret islew, CORBA ORB-ları, XML, maǵlıwmatlar bazasına kirisiw hám basqa kóp nárseler ushın biypul qollap-quwatlaw taba alasız.

Pythondaǵı qurallar jıyındısına qaramastan, ol óziniń ádewir ápiwayı sintaksis hám dizaynın saqlap qaladı. Nátiyje - skript tiliniń barlıq qolaylılıǵına iye bolǵan qúdiretli programmalastırıw quralı.

Ol aralastırıwǵa boladı
Python programmaları basqa tillerde jazılǵan komponentler menen hár túrli usıllar arqalı ańsat "jelimleniwi" múmkin. Mısalı, Pythonnıń C API-i C programmaların Python programmaları menen ıqtıyarlı túrde baylanıstırıwǵa múmkinshilik beredi. Bul sizge kerek bolǵanda Python sistemasına funkcionalıqlardı qosıwǵa hám Python programmaların basqa ortalıqlarda yamasa sistemalarda paydalanıwǵa imkániyat beredi.

Pythondı C yamasa C++ sıyaqlı tillerde kodlanǵan kitapxanalar menen aralastırıw, mısalı, onı qollanıwǵa qolaylı aldıńǵı qatar til hám sáykeslestiriw quralı etedi. Aldın aytıp ótilgendey, bul sonday-aq Pythondı tez prototiplewge jaqsı etedi; sistemalar dáslepki Python tilinde ámelge asırılıwı múmkin, onıń rawajlanıw tezligin paydalanıw ushın, hám keyinirek iskerlik talaplarına qaray bir bólegi C tiline kóshiriliwi múmkin.

Ol qollanıwǵa ańsat
Python programmasın iske túsiriw ushın, onı tek jazıp, iske túsirsek boladı. C yamasa C++ sıyaqlı tillerdegi sıyaqlı aralıq kompilaciya hám baylanıstırıw basqıshları joq. Python programmalardı birden iske túsiredi, bul interaktiv programmalastırıw tájiriybesi hám programma ózgerislerinen keyingi tez qayta islewdi támiyinleydi - kóp jaǵdaylarda, programma ózgerisiniń tásirin jazıp úlgergenińizshe kóre alasız.

Álbette, rawajlanıw cikliniń tez aylanıwı - Pythonnıń qollanıwǵa ańsatlıǵınıń tek bir tárepi. Ol sonday-aq aldınnan ápiwayı sintaksis hám kúshli ornatılǵan qurallar usınadı. Haqıyqatında, ayırımlar Pythondı "orınlanatuǵın psevdokod" dep atawǵa barǵan. Ol basqa qurallardaǵı quramalılıqtıń kóp bólegin saplastırǵanlıqtan, Python programmaları C, C++ hám Java sıyaqlı tillerdegi uqsas programmalarǵa qaraǵanda ápiwayıraq, kishirek hám kóbirek ıqshamlı.

Ol úyreniw ushın ańsat
Bul bizdi usı kitaptıń tiykarǵı noqatına alıp keledi: basqa programmalastırıw tillerine salıstırǵanda, tiykarǵı Python tili ájayıp dárejede úyreniw ushın ańsat. Haqıyqatında, bir neshe kún ishinde (yamasa eger siz tájiriybeli baǵdarlamashı bolsańız, bir neshe saat ishinde) áhmiyetli Python programmaların jazıwdı baslawdı kútiwińizge boladı. Bul jumısta qollanıw ushın tildi úyreniwge umtılǵan kásiplik baǵdarlamashılar ushın, sonday-aq sazlaw yamasa basqarıw ushın Python qatlamın ashıp beretuǵın sistemalardıń aqırǵı paydalanıwshıları ushın jaqsı jańalıq. Búginde kóp sistemalar aqırǵı paydalanıwshılardıń Python sazlawlarınıń kodın ornında, az yamasa hesh qanday qollap-quwatlawsız tez úyrenip alıwına súyenedi. Python joqarı dárejeli programmalastırıw qurallarına iye bolsa da, onıń tiykarǵı tili ele de baslawshılar hám tájiriybeli qánigeler ushın ápiwayı bolıp kórinedi.

Ol Monty Python atına qoyılǵan
Yaqshı, bul texnikalıq artıqmashlıq emes, biraq men aldın ala ashıp beriwdi qáleytuǵın tańqalarlıq jaqsı saqlanǵan sır bolıp kórinedi. Python dúnyasındaǵı barlıq jerbawırlap júriwshi belgishelerine qaramastan, haqıyqatında Python avtorı Guido van Rossum onı BBC-niń "Monty Pythońs Flying Circus" atlı kúlkili serialı atına qoyǵan. Ol, kóp programma islep shıǵarıwshılar sıyaqlı, Monty Pythonnıń úlken ıqlasbenti (haqıyqatında, eki taraw arasında derlik simmetriya bar sıyaqlı). Bul miyras sózsiz Python kod mısallarına kúlkili sıpat qosadı. Mısalı, ulıwma ózgeriwshi atları ushın dástúrli "foo" hám "bar" Python dúnyasında "spam" hám "eggs" bolıp ózgeredi. Tosın ushırasatuǵın "Brian", "ni" hám "shrubbery" de usı attas serialǵa baylanıslı payda bolǵan. Hátte bul Python jámáátshiligine de tásir etedi: Python konferenciyalarındaǵı bayanatlar kóbinese "Ispan inkiviziciyası" dep ataladı. Álbette, bulardıń barlıǵı, eger siz kórsetiwdi bilseńiz júdá kúlkili, biraq bilmeseńiz aytarlıqtay emes. Python mısalların túsiniw ushın (usı kitapta kóretuǵın kóp mısallardı qosıp) serialdı biliw shárt emes, biraq endi aqırı olardıń negizin bilesiz.

Python X tiline salıstırǵanda qanday?
Aqırında, siz álle qashan biletuǵın nárseler kontekstinde ornalastırıw ushın, adamlar geyde Pythondı Perl, Tcl hám Java sıyaqlı tillerge salıstıradı. Biz aldın ala ónimdarlıq haqqında sóylestik, sonlıqtan bul jerde funkcionallıqqa itibar qaratamız. Basqa tillerdi de biliw hám qollanıw paydalı bolsa da, kóp adamlar Python haqqında tómendegilerdi aytadı:

• Tcl-ǵa qaraǵanda kúshlirek. Pythonnıń "úlken kólemde programmalastırıwdı" qollawı onı iri sistemalardı islep shıǵıwǵa qollanıwǵa múmkinshilik beredi.
• Perl-ǵa qaraǵanda tazaraq sintaksis hám ápiwayıraq dizaynǵa iye, bul onı oqıwǵa hám saqlawǵa qolaylıraq etedi hám programma qáteliklerin azaytıwǵa járdem beredi.
• Java-ǵa qaraǵanda ápiwayıraq hám qollanıwǵa qolaylıraq. Python - skript tili, al Java C++ sıyaqlı sistema tilleriniń kóp quramalılıǵı hám sintaksisin miyras etip alǵan.
• C++-qa qaraǵanda ápiwayıraq hám qollanıwǵa qolaylıraq, biraq ol kóbinese C++ penen jarıspaydı; skript tili sıpatında Python ádette basqa wazıypalardı atqaradı.
• Visual Basic-ke qaraǵanda kúshlirek hám kóbirek platforma aralıq. Onıń ashıq derek kodlı tábiyatı onıń bir kompaniya tárepinen basqarılmaytuǵının ańlatadı.
• PHP-ǵa qaraǵanda oqıwǵa qolaylıraq hám kóbirek universal. Python geyde veb-saytlar jaratıw ushın qollanıladı, biraq ol robotexnikadan baslap kino animaciyasına shekem derlik barlıq basqa kompyuter tarawlarında keń qollanıladı.
• Ruby-ǵa qaraǵanda jetilisken hám oqıwǵa qolaylıraq sintaksiske iye. Ruby hám Java-dan parqlı, OBP Pythonda qosımsha opciya - Python OBP-nı qollanıwshılarǵa yamasa oǵan qollanılmaytuǵın proektlerge májbúrlemeydi.
• SmallTalk hám Lisp sıyaqlı tillerdegi dinamikalıq xarakterge iye, biraq sonıń menen birge ápiwayı, dástúrli sintaksiske iye bolıp, ol islep shıǵıwshılarǵa da, sáykeslestiriletuǵın sistemalardıń aqırǵı paydalanıwshılarına da qolaylı.

Ásіrese, tek ǵana tekst faylların skanerlewden kóbirek isleytuǵın hám keleshekte basqalar (yamasa ózińiz!) tárepinen oqılıwı múmkin bolǵan programmalar ushın, kóp adamlar Pythonnıń házirgi kúnde bar bolǵan basqa hár qanday skript yamasa programmalastırıw tiline qaraǵanda jaqsıraq sáykes keletuǵının aytadı. Bunnan tısqarı, eger siziń qollanbańız eń joqarı ónimdarlıqtı talap etpese, Python kóbinese C, C++ hám Java sıyaqlı sistema islep shıǵıw tillerine qolaylı alternativa bolıp tabıladı: Python kodın jazıw, qáteliklerdi saplastırıw hám saqlaw ádewir ańsat boladı.

Álbette, siziń avtorıńız 1992-jıldan beri Python evangelisti bolıp kelgen, sonlıqtan bul pikirlerdi óz qálewińizshe qabıl etiń. Degen menen, bul pikirler Pythonnıń nelerge uqıplı ekenin izertlew ushın waqıt ajıratqan kóp baǵdarlamashılardıń ulıwma tájiriybesi bolıp tabıladı.

Bólim juwmaǵı

Usınıń menen kitaptıń maqtaw bólimi juwmaqlanadı. Bul bólimde bizler adamlardıń óz programmalastırıw wazıypalarına nege Pythondı tańlaytuǵının túsindiriwshi sebeplerdiń bir neshewin izertledik. Sonday-aq, onıń qollanılıwın hám házirgi kúnde onı kim qollanıp atırǵanınıń wákillik úlgilerin kórip shıqtıq. Biraq meniń maqsetim - Pythondı úyretiw, onı satıw emes. Tildi bahalawdıń eń jaqsı jolı - onı is júzinde kóriw, sonlıqtan bul kitaptıń qalǵan bólimi pútkilley usı jerde atap ótken til detallarına arnalǵan.

Keyingi eki bólim tilge texnikalıq kirisiw retinde xızmet etedi. Olarda biz Python programmaların iske túsiriw usılların úyrenemiz, Pythonnıń bayt-kod orınlaw modeline kóz júgirtemiz hám kodtı saqlaw ushın modul fayllarınıń tiykarların úyrenemiz. Maqset - sizge kitaptıń qalǵan bólimindegi mısallardı hám shınıǵıwlardı orınlaw ushın jetkilikli maǵlıwmat beriw boladı. Siz 4-bólimge shekemgi haqıyqıy programmalastırıwdı baslamaysız, biraq dawam etiwden aldın iske túsiriw detalların jaqsı túsinip alıwıńız kerek.

Bilimińizdi tekseriń: Test

Kitaptıń bul basılımında hár bir bólimdi sonda berilgen materiallardı tez tekseriw testleri menen juwmaqlap baramız. Bul testler tiykarǵı túsiniklerdi qayta kórip shıǵıwǵa járdem beredi. Testlerdiń juwapları sorawlardan keyin beriledі, hám ózińiz sorawlarǵa juwap bergennen soń juwaplardı oqıwıńız usınıs etiledi. Bólim aqırındaǵı testlerden tısqarı, kitaptıń hár bir bóliminiń aqırında Python kodın óz betińizshe jazıwdı baslawǵa járdem beretuǵın laboratoriya shınıǵıwların tabasız. Házir bolsa, siziń birinshi testińiz. Sátli bolsın!

1. Adamlardıń Pythondı tańlaw ushın altı tiykarǵı sebepleri qaysılar?

2. Búgin Pythondı qollanıp atırǵan tórt belgili kompaniya yamasa shólkemdi atań.

3. Ne ushın qollanbańızda Pythondı qollanıwdı qálemewińiz múmkin?

4. Python járdeminde neler isley alasız?

5. Pythondaǵı "import this" buyrıǵınıń áhmiyeti nede?

6. Ne ushın "spam" sózi kitaplarda hám internette kóp Python mısallarında ushırasadı?

7. Siziń unamlı reńińiz qaysı?

Bilimińizdi tekseriw: Juwaplar

Qalay boldı? Mine, men usınǵan juwaplar, biraq ayırım test sorawlarına bir neshe juwap bolıwı múmkin. Jáne de, eger sorawǵa durıs juwap bergenińizge isenimli bolsańız da, qosımsha kontekst ushın usı juwaplardı kórip shıǵıwıńızdı usınıs etemen. Eger usı juwaplardıń qaysı biri túsinikli bolmasa, tolıǵıraq maǵlıwmat ushın bólimniń tekstine qarap shıǵıń.

1. Baǵdarlama sapalılıǵı, rawajlandırıwshı ónimdarlıǵı, programmanıń kóshirmeligі, qollap-quwatlaw kitapxanaları, komponentlerdi birlestiriw hám ápiwayı zawıq alıw. Bulardan, sapalılıq hám ónimdarlıq teması adamlardıń Pythondı tańlawınıń tiykarǵı sebepleri bolıp kórinedi.

2. Google, Industrial Light & Magic, EVE Online, Jet Propulsion Labs, Maya, ESRI hám basqalar da kóp. Derlik baǵdarlama islep shıǵarıw menen shuǵıllanıwshı hár bir shólkem Pythondı qanday da bir túrde qollanadı, ol uzaq múddetli strategiyalıq ónim rawajlandırıw ushın bolsın yamasa sınaw hám sistemanı basqarıw sıyaqlı qısqa múddetli taktikalıq wazıypalar ushın bolsın.

3. Pythonnıń kemshiligi - onıń iskerlik kórsetkishi: ol C hám C++ sıyaqlı tolıq kompilyaciya etilgen tillerge salıstırǵanda tezlik penen islemeydi. Biraq, kóp qollanbalardıń kópshiligi ushın jetkilikli dárejede tez, hám ádettegi Python kodı interpretatorǵa baylanısqan C kodın shaqırǵanlıǵı sebepli, C tezligine jaqın isleydi. Eger tezlik áhmiyetli bolsa, qollanbanıń sanlar menen isleytuǵın bólimleri ushın kompilyaciya etilgen keńeytiwler bar.

4. Python járdeminde kompyuter menen islew múmkin bolǵan derlik hár qanday nárseni isley alasız, veb-sayt rawajlandırıwdan baslap oyınlar, robototexnika hám kosmoslıq apparat basqarıwına shekem.

5. import this Python ishindegi Easter egg-ti iske túsiredi, ol tildiń tiykarında jatqan dizayn filosofiyasın kórsetedi. Bul buyrıqtı qalay orınlaw haqqında kelesi bólimde úyrenesiz.

6. "Spam" - bul ataqlı Monty Python sketchine silteme, onda asxanada awqat buyırtpashı bolǵan adamlardı spam haqqında qosıq aytıp atırǵan vikinglerdiń xorı basıp ketedi. Awa, sonıń menen birge, bul Python skriptlerinde jiyі qollanılatuǵın ózgeriwshi atı...

7. Kók. Yaq, sarı!

Python - bul injeneriya, suwretlew óneri emes

Python 1990-jıllardıń basında programmalıq támiyinlew maydanında payda bolǵanda, onıń qollap-quwatlawshıları menen basqa bir keń tarqalǵan skript tili Perl-diń qollap-quwatlawshıları arasında házir klassikalıq qarsılıqqa aylanǵan dawǵa sebep boldı. Meniń pikirimshe, bul talqılaw búgin eskirgen hám tiykarı joq - baǵdarlamashılar óz juwmaqların shıǵarıw ushın jetkilikli aqıllı. Degen menen, bul oqıtıw barısında mennen eń kóp soralatuǵın temalardıń biri, sonlıqtan bul haqqında bul jerde bir neshe sóz aytıw orınlı bolıp kórinedi.

Qısqasha aytqanda: Perl-de islew múmkin bolǵan hámmeni Pythonda da islew múmkin, biraq Pythonda kodıńızdı jazǵannan keyin oqıy alasız. Mine, usı - olardıń qollanıw tarawları kóp jaqtan bir-birine uqsas, biraq Python oqıwǵa qolaylı kod jaratıwǵa kóbirek itibar qaratadı. Kóp adamlar ushın Pythonnıń joqarı oqıwǵa qolaylılıǵı kodtıń qayta qollanılıwı hám xızmet kórsetiwge qolaylılıǵın jaqsılaydı, bul Pythondı bir ret jazılıp, keyin taslanbaytuǵın programmalardı jazıw ushın jaqsıraq tańlaw etedi. Perl kodın jazıw ańsat, biraq oqıw qıyın. Kóp programmalıq támiynlewlerdiń xızmet múddeti olardıń dáslepki jaratılıwınan hálsiz uzaq bolǵanlıqtan, kópshilik Pythondı nátiyjeli qural dep esaplaydı.

Uzınıraq túsindirme eki tildiń dizaynerleriniń tájiriybelerin sáwlelendiredi hám adamlardıń Pythondı qollanıwdı tańlaw sebeplerin atap ótedi. Pythonnıń jaratıwshısı matematika boyınsha tálim alǵan; sonlıqtan ol joqarı dárejeli birdeyligi bar til jaratqan - onıń sintaksisi hám quralları ájayıp dárejede izbe-iz. Bunnan tısqarı, matematika sıyaqlı, Pythonnıń dizaynı ortogonal - tildiń kóp bólegi kishkene topardaǵı tiykarǵı túsiniklerden kelip shıǵadı. Mısalı, bir adam Pythondaǵı polimorfizm túrin túsingennen keyin, qalǵanı kóbinese tek detallar bolıp qaladı.

Buǵan qarama-qarsı, Perl tiliniń jaratıwshısı - tilshi, hám onıń dizaynı usı miyrastı sáwlelendiredi. Perl-de bir tapsırmanı orınlaw ushın kóp usıllar bar, hám til qurılısları kontekstke baylanıslı hám geyde júdá názik usıllar menen óz-ara tásirlesedi - dál tábiyǵıy til sıyaqlı. Perl-diń belgili uranında aytılǵanınday, "Bunı islewdiń bir neshe usılı bar". Usı dizaynǵa tiykarlanıp, Perl tili de, onıń paydalanıwshılar jámiyeti de tariyxıy jaqtan kod jazıwda óz-ózin erkin bildiriwdi maqul kórgen.

Bir adamnıń Perl kodı ekinshisiniń kodınan túp-tiykarınan parıq qılıwı múmkin. Haqıyqatında, ózgeshe, quramalı kod jazıw kóbinese Perl paydalanıwshıları arasında maqtanısh deregi bolıp esaplanadı.

Biraq, ádewir kod saqlaw jumısın islegen hár kim tastıyıqlay alatuǵınday, óz-ózin erkin bildiriw óner ushın jaqsı, biraq injeneriya ushın jaman. Injeneriyada bizge minimal funkciyalar toplamı hám boljamlılıq kerek. Injeneriyada óz-ózin erkin bildiriw texnikalıq xızmet kórsetiw qıyınshılıqlarına alıp keliwi múmkin. Bir neshe Perl paydalanıwshısı maǵan aytqanınday, hadden tıs erkinliktiń nátiyjesinde kópshilik jaǵdaylarda kodtı ózgertiw ornına bastan jazıw ańsatıraq boladı.

Mınanı oylap kóriń: adamlar súwret yamasa músin jaratqanda, olar bunı tek ózleri ushın, taza estetikalıq maqsetlerde isleydi. Keyinirek basqa birewdiń bul súwretti yamasa músindi ózgertiwi múmkinligi olardıń oyına da kelmeydi. Bul óner menen injeneriya arasındaǵı principial ayırmashılıq. Adamlar baǵdarlamanı jazǵanda, olar onı ózleri ushın jazbaydı. Haqıyqatında, olar hátte tiykarınan kompyuter ushın da jazbaydı. Kerisinshe, jaqsı baǵdarlamashılar kodtıń keyingi onı saqlaw yamasa qayta paydalanıw ushın oqıwı kerek bolǵan adam ushın jazılatuǵının biledı. Eger sol adam kodtı túsine almasa, bul haqıyqıy rawajlanıw scenariyinde derlik paydasız boladı.

Kóp adamlar Pythonnıń ózin Perl sıyaqlı skript tillerinen eń anıq parıqlaytuǵın jeri usı. Pythonnıń sintaksis modeli paydalanıwshılardı derlik oqıwǵa qolaylı kod jazıwǵa májbúrleytuǵını sebepli, Python baǵdarlamaları tolıq baǵdarlama rawajlanıw cikline tikkeley kóbirek ılayıqlı. Hám Python sheklengen tásirlesiwler, kod birkelkiligi hám tártipliligi hám funkciyalar izbe-izligi sıyaqlı ideyalarǵa pát beretuǵını sebepli, ol birinshi ret jazılǵannan keyin uzaq waqıt paydalanıla alatuǵın kodtı tikkeley qollap-quwatlawǵa járdem beredi. Uzaq múddette, Pythonnıń kod sapasına itibarı baǵdarlamashı ónimdarlıǵın, sonday-aq baǵdarlamashı qanaatlanıwın arttıradı.

Álbette, Python programmashıları da dóretiwshi bola aladı, hám kórip turǵanımızday, til ayırım wazıypalar ushın bir neshe sheshimlerdi usınadı. Biraq, óziniń tiykarında Python basqa skript tilleri kóbinese islemeytuǵın usıllar menen jaqsı injeneriyalıq sheshimlerdi qollap-quwatlawǵa umtıladı. Hesh bolmaǵanda, Pythondı qabıl etken kóp adamlar arasındaǵı ulıwma pikir usınday. Álbette, siz bunday pikirlerdi Pythonnıń nelerdi usına alatuǵının úyrenip, ózińiz bahalawıńız kerek. Sizge baslaw ushın járdem beriw ushın kelesi bapqa ótemiz.


Paydalanılǵan ádebiyat:
Learning Python, Fourth Edition by Mark Lutz PART I
Getting Started
]]> bekan Fri, 21 Mar 2025 09:45:12 +0000